Referans grupları

Bu derste Toplumsal Gruplar ünitesinin kilit kavramlarından biri olan referans gruplarını baştan sona işliyoruz: kavramın tanımını, türlerini, işlevlerini ve günlük hayattan somut örneklerini sıfırdan öğrenen birine anlatır gibi ele alıyoruz. Konunun temeli sayılan toplumsal grup nedir? dersimize göz atmanızı öneririz; ünitenin tamamı için Sosyoloji dersleri sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Referans Grubu Nedir?

Referans grubu, bireyin kendini değerlendirirken, düşüncelerini ve davranışlarını biçimlendirirken ölçüt olarak aldığı toplumsal gruptur. Kavramın kritik noktası şudur: kişi bir grubun üyesi olmasa bile o grubu kendine ölçüt alabilir. Henüz sınava girmemiş bir lise son sınıf öğrencisinin kendini üniversitelilere göre tanımlaması ya da amatör bir gitaristin ünlü bir müzik grubuna özenmesi bunun tipik örnekleridir. Kavramı sosyolojiye ilk kez Herbert Hyman 1942 yılında kazandırmış; Theodore Newcomb'un Bennington Koleji araştırmaları ve Robert K. Merton'un kuramsal katkılarıyla kavram, toplumsal gruplar kuramının temel taşlarından biri hâline gelmiştir.

Referans gruplarının gücü şuradadır: birey kimliğini yalnızca "ben kimim?" sorusuyla değil, "kime benzemeliyim?" sorusuyla da kurar. Bu nedenle referans grupları, toplumsallaşma sürecinde kişiyi yönlendiren en güçlü ölçüt kaynaklarından biridir.

Referans Grubu ile Üyelik Grubu Arasındaki Fark

Üyelik grubu kişinin fiilen içinde bulunduğu gruptur; referans grubu ise kişinin ölçüt aldığı gruptur. İkisi çoğu kez çakışır: aile hem üyelik grubumuzdur hem de en güçlü referans kaynaklarımızdan biridir. Ancak kavram, ikisinin ayrıştığı durumda asıl değerini gösterir. Üyesi olduğumuz bir grubu benimsemeyip başka bir gruba özenebiliriz; tersine, uzak durmaya çalıştığımız bir grubu da "böyle olmamalıyım" diyerek ölçüt alabiliriz. Kısacası her üyelik grubu referans kaynağı olabilir, ama her referans grubu üyelik grubu olmak zorunda değildir.

Referans Gruplarının Türleri

Referans grupları, bireyin gruba kurduğu ilişkinin yönüne göre üçe ayrılır:

• Olumlu referans grupları: Bireyin değerlerini benimsediği, kendine örnek aldığı gruplardır. Genç bir öğretmenin, okulda saygı gören kıdemli öğretmenlerin tutumlarını ölçüt alması buna örnektir.
• Olumsuz referans grupları: Bireyin kendini onlara benzememek üzere tanımladığı gruplardır. "Onlar gibi olmamalıyım" düşüncesi de bir referanstır; davranış yine o gruba göre ayarlanır, yalnızca tersi yönde.
• Özlem duyulan (umut bağlanan) gruplar: Üyesi olunmayı arzulanan gruplardır. Birey, bu gruba girebilmek için o grubun kıyafetinden konuşma tarzına, değerlerinden davranış alışkanlıklarına kadar özelliklerini önceden benimsemeye başlar. Sosyolojide buna önceden toplumsallaşma denir; örneğin sınavla girilen bir mesleğe hazırlanan adayın o mesleğin dilini ve değerlerini erken benimsemesi gibi.

Referans Gruplarının İşlevleri

1. Normatif işlev

Referans grubu bireye davranış standartları sunar: neyin doğru, neyin yanlış, neyin saygın sayılacağı bu ölçütlere göre belirlenir. Özlem duyduğu meslek grubunun çalışma disiplinini benimseyen aday, davranışlarını bu normlara göre düzenler.

2. Karşılaştırma işlevi

Birey başarısını ve koşullarını değerlendirirken kendini referans grubuyla kıyaslar. Buradan toplumbilimin önemli kavramlarından göreli yoksunluk doğar: kişi mutlak olarak yoksun olmasa bile kendini daha iyi durumdakilerle kıyasladığında yoksunluk hisseder. Stouffer'ın The American Soldier adlı ünlü asker moral araştırmalarında, terfinin yavaş olduğu birimlerdeki erbaşların terfinin hızlı olduğu birimlerdeki erbaşlardan daha çok mağduriyet hissettiği gözlenmiştir; çünkü bireyler koşullarını, terfini normal karşılayan kendi birim akranlarıyla kıyaslamaktadır.

Günlük Hayattan Örnekler

• Ergen bir gencin saçını, giyimini ve konuşma tarzını sevdiği bir müzik grubunun hayran çevresine göre şekillendirmesi.
• Köyden kente göçen bir kişinin kendini artık köylülerine göre değil, yeni komşularına göre değerlendirmeye başlaması.
• Üniversite sınavına hazırlanan öğrencinin başarısını okumuş ablalarına-abilerine göre ölçmesi.
• Bir meslek grubuna girmeyi uman adayın o mesleğin değerlerini ve dilini önceden benimsemesi (önceden toplumsallaşma).

Okul gibi kurumlar hem üyelik hem referans işlevini en yoğun yaşatan yapılardır; bu yüzden Eğitim kurumu dersimizle bu konuyu birlikte okumak faydalıdır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

1. "Referans grubu mutlaka içinde bulunduğum gruptur" sanmak: En sık yapılan hata budur. Referans grubu çoğu kez kişinin üyesi olmadığı bir gruptur; kavram tam da bunu anlatmak için ortaya konmuştur.
2. "Referans grupları her zaman olumludur" sanmak: Uzak durulmak istenen gruplar da olumsuz referans grubu olarak davranışları yönlendirir; örnek alınmayan bir grup bile ölçüttür.
3. Referans grubunu birincil grupla karıştırmak: Birincil grup, duygusal doyumun ve yakın ilişkilerin yaşandığı gruptur; referans grubu ise ölçüt alma ilişkisiyle tanımlanır. Aynı grup iki özelliği birden taşıyabilir, ama kavramlar aynı şeyi anlatmaz. Ayrım için Birincil gruplar ve İkincil gruplar derslerimize bakabilirsiniz.
4. Referans grubunu iç grup-dış grup ayrımıyla karıştırmak: İç-dış grup ayrımı "biz" ve "onlar" duygusuna, referans grubu ise ölçüt almaya dayanır. Farkı netleştirmek için İç grup ve dış grup dersimizi inceleyebilirsiniz.

Özetle: grup üyeliği bireyin içinde bulunduğu yapıyı, referans grubu ise bireyin kendine yön seçtiği yapıyı anlatır. Bu ayrımı kavrayan öğrenci, ünitenin diğer derslerini de çok daha kolay ilişkilendirir.