Eğitim kurumu

Toplum yaşamını sürdürebilmek için kültürünü, bilgi birikimini ve değerlerini yeni kuşaklara aktarmak zorundadır; bu aktarımı kurumsallaştıran yapı eğitim kurumudur. Bu derste eğitimin sosyolojik anlamını, örgün ve yaygın eğitim ayrımını, kurumun toplumsal işlevlerini ve eğitimin toplumsal eşitsizlikle ilişkisini somut örneklerle işliyoruz. Ünitenin öteki derslerine ulaşmak için Sosyoloji dersleri sayfasına bakabilirsin.

Eğitim Kurumu Nedir?

Eğitim kurumu, toplum üyelerine ortak kültürü yani dili, değerleri, normları, bilgiyi ve becerileri kazandırma sürecini düzenleyen toplumsal kurumdur. Bu süreç her toplumda vardır: İlkel toplumlarda avlanmayı, toplayıcılığı ve inançları yaşlıların anlatılarıyla öğrenen çocuk, modern toplumlarda aynı işlevi okullarda görür. Kurumun en görünür örgütü okuldur; ancak eğitim okulla sınırlı değildir. Ailede konuşmayı öğrenen çocuk, sokakta oyun kurallarını deneyen öğrenci, televizyondan davranış örnekleri alan yetişkin de eğitim sürecinin içindedir. Bu bakımdan eğitim hem bilinçli ve planlı (okulda) hem bilinçsiz ve plansız (ailede, arkadaş çevresinde) yürüyen bir kültür aktarımıdır. Bu sürecin ilk basamağını ayrıntılarıyla işlediğimiz Aile kurumu dersine de göz atabilirsin.

Örgün Eğitim ile Yaygın Eğitim Arasındaki Fark

Türkiye'de eğitim sistemi iki ana koldan yürütülür: örgün eğitim ve yaygın eğitim.

Örgün (resmî) eğitim

Belirli yaş grubuna, önceden hazırlanmış programlarla, okul örgütleri içinde verilen eğitimdir. Yasal dayanağı vardır ve kademeler hâlinde ilerler: okul öncesi, ilkokul, ortaokul, lise ve yükseköğretim. Süresi, içeriği ve sınavları merkezî olarak belirlenir; bitirene diploma verilir.

Yaygın eğitim

Örgün eğitim dışında kalan, herkese her yaşta esnek biçimde sunulan eğitimdir. Halk eğitim merkezleri, meslek edindirme kursları, açık öğretim, halk kütüphaneleri ve çocuk eğitim kulüpleri bu kolun örnekleridir. Katılım isteğe bağlıdır; program, süre ve yer açısından örgün eğitimden çok daha esnektir.

İki kolun farkını özetleyelim:

• Örgün eğitim: kademeli ve zorunlu (belirli yaşlarda), diploma odaklı, okul içinde, merkezî belirlenmiş programlarla yürür.
• Yaygın eğitim: isteğe bağlı, her yaşa açık, okul dışı ortamlarda, esnek programlarla yürür.
• Ortak nokta: ikisi de bilinçli ve planlı kültür aktarımıdır; aile ve arkadaş çevresindeki plansız öğrenme bu ikilinin dışında kalır.

Eğitim Kurumunun Toplumsal İşlevleri

Eğitim kurumu yalnızca bilgi aktaran bir yer değildir; toplumun işleyişi için birden çok işlevi aynı anda yerine getirir:

1. Kültür aktarımı ve toplumsallaşma: Ortak dil, tarih bilgisi, değerler ve normlar yeni kuşaklara kazandırılır; birey toplumsal yaşama hazır hâle gelir.
2. Toplumsal ayrımlaşma (seçme ve yerleştirme): Eğitim sistemi bireyleri yetenek ve başarılarına göre meslek ve rollere yönlendirir; sınavlar bu seçme işlevinin en görünür araçlarıdır. Kazanılan diploma bireye toplumsal bir statü sağlar; kavramı işlediğimiz Statü dersine bakabilirsin.
3. Toplumsal bütünleşme: Farklı bölge, sınıf ve kültürden gelen çocuklar aynı sınıfta ortak değerler etrafında bir araya gelir; bu kaynaştırma ulusal birlik duygusunu güçlendirir.
4. Ekonomik işlev: Ekonomiye nitelikli işgücü yetiştirilir; meslek liseleri, yüksekokullar ve fakülteler bu işlevin kurumlaşmış örnekleridir. İşbölümüyle bağlantıyı Ekonomi kurumu dersinde bulabilirsin.
5. Yenilik ve gelişme: Eğitim mevcut kültürü yalnızca devretmez; bilim üretir, sorun çözer, toplumu değiştirecek insan gücünü yetiştirir.
6. Toplumsal kontrol: Disiplin kuralları, ders programı ve sınav düzeni bireye düzenli çalışma alışkanlığı kazandırır; böylece toplumsal düzen korunur.

Eğitim Kurumu ile Diğer Kurumların İlişkisi

Toplumsal kurumlar birbirinden bağımsız çalışmaz; eğitim de öteki kurumlarla sürekli etkileşim içindedir:

• Aile ile: Aile çocuğu temel becerilerle okula hazırlar; okul bu birikimin üstüne kurumsal eğitimi ekler.
• Siyaset ile: Eğitim politikaları, öğretim programları ve zorunlu eğitim kararı Siyaset kurumunun kararlarıyla belirlenir.
• Hukuk ile: Öğretimi hukuk düzenler: öğretmen, öğrenci ve velinin hak ile yükümlülüklerini belirler, zorunlu eğitim çağını yasayla saptar. Ayrıntı Hukuk kurumu dersindedir.
• Ekonomi ile: Ekonomi hangi mesleklerden kaç kişi yetiştirmesi gerektiğini belirler; eğitim bu talebe göre eleman yetiştirir.
• Din ve sağlık ile: Din kültürü ve ahlak bilgisi dersleri Din kurumunun aktarım kanalı olabildiği gibi, okuldaki sağlık taramaları da Sağlık kurumuyla ortak çalışma alanı oluşturur.

Eğitim ve Toplumsal Eşitsizlik

Sosyolojik bakışın en kritik sorusu şudur: Eğitim herkese eşit fırsat sunar mı? Yasalar önünde eğitim hakkı eşit olsa da pratikte sonuçlar eşit çıkmaz. Sosyolog Pierre Bourdieu'ye göre aileden edinilen kültürel sermaye yani kitap okuma alışkanlığı, sanatla ilişki, konuşma biçimi okul başarısını belirleyici ölçüde etkiler; okul bu birikimi herkes eşitmiş gibi ölçtüğü için dezavantajlı gruplar geride kalır. Gelir düzeyi düşük ailelerin çocuklarının okul öncesi eğitime erişememesi, kırsal bölgede okula uzaklık, kız çocuklarının eğitimden koparılması gibi etkenler de yeni bir Toplumsal eşitsizlik üretir. Böylece eğitim, Sosyal sınıf farklarını hem koruyabilir hem de başarılı bireylerin yukarı çıkmasıyla azaltabilir; yani eğitim dikey toplumsal hareketliliğin en önemli merdivenidir ama tek başına yeterli değildir.

Okulda gizli bir müfredat da işler: Ders programında yazılı olmayan itaat, disiplin, zamanını yönetme ve rekabet gibi değerler öğrenciye dolaylı yoldan kazandırılır. Sıralı sırada oturma, zil sesine göre yaşamak ya da ödevi gününde teslim etmek bunun gündelik örnekleridir; bu da eğitimin yalnızca kitap bilgisiyle sınırlı olmadığını gösterir.

Sık Yapılan Yanılgılar

Konu sorularında en çok karıştırılan noktaları sıralayalım:

1. Eğitim denince yalnızca okul anlaşılır: Okul eğitimin kurumsallaşmış biçimidir; aile, arkadaş grubu ve medya da eğitir. Sınavda seçenek olarak okul dışı bir ortam verildiyse eğitim sayılmaz diye bir kural yoktur.
2. Eğitim ile öğretim eş anlamlı sanılır: Öğretim bilgi ve beceri aktarımıdır; eğitim bunun ötesinde değer, tutum ve davranış da kazandırır. Eğitim öğretimi kapsar, tersi geçerli değildir.
3. Herkes eğitimden eşit yararlanır varsayılır: Eğitim hakkı yasal güvencedir; ancak kültürel sermaye ve gelir farkları sonuçları eşitlemez.
4. Yaygın eğitimin eğitim sayılmaması: Kurs ve halk eğitimi etkinlikleri de bilinçli ve planlı eğitim biçimidir; diploma olmaması bunların eğitimliğini ortadan kaldırmaz.
5. Eğitimin tek işlevinin bilgi aktarımı sanılması: Kurum aynı zamanda seçme ve yerleştirme, bütünleştirme, işgücü yetiştirme, yenilik üretme ve toplumsal kontrol işlevlerini de yürütür.