Statü

Bu derste toplumsal tabakalaşmanın temel kavramlarından statüyü baştan sona işliyoruz: atanmış ve kazanılmış statü ayrımı, statü seti, ana statü, rol çatışması ve statünün sosyal sınıfla ilişkisi somut örneklerle anlatılıyor. Ünitenin tamamını incelemek istersen Sosyoloji dersleri sayfasından tüm konulara ulaşabilirsin.

Statü Nedir?

Statü, bir bireyin içinde bulunduğu toplumda kapladığı konumdur; bu konum bireye belirli bir itibar, saygınlık ve değer düzeyi kazandırır. Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: statü kişinin karakterini ya da yeteneklerini değil, toplumdaki yerini anlatır. Bir metro vagonunda yan yana oturan doktor, öğrenci, emekli ve taksici farklı statülerin taşıyıcılarıdır; statü kişilere değil konumlara aittir. Bu yüzden doktor statüsündeki kişi değiştiğinde statü aynı kalır, yalnızca taşıyıcısı değişir.

Statü aynı zamanda bir saygınlık sıralamasıdır: toplumlar konumları daha çok ya da daha az itibarlı olarak derecelendirir. Bu derecelendirme, toplumsal eşitsizliğin salt ekonomik olmayan yüzünü oluşturur; eşitsizliğin bütün boyutlarını toplumsal eşitsizlik dersinde ayrıca işledik.

Atanmış Statü ile Kazanılmış Statü Arasındaki Fark

Statülerin nasıl kazanıldığı, sosyolojide en temel ayrımı oluşturur: bireyin isteği dışında edindiği statüler ile çaba ve yetenek sonucu kazandığı statüler.

Atanmış Statü

Atanmış (kalıtımsal) statü, bireyin doğumuyla ya da bireysel kontrolünün tamamen dışındaki koşullarla kazandığı statüdür.

• Cinsiyet ve ırk: doğuştan gelir; toplumun cinsiyete yüklediği roller ve konumlar toplumsal cinsiyet eşitsizliği dersinin konusudur.
• Etnik köken, milliyet ve doğulan yer: kişinin seçimi olmadan belirlenir.
• Aile bağı ve soyluluk: kralın çocuğu olarak doğan kişi taht sırasına atanmış statüyle sahip olur.
• Yaş: ilerleyen yaşla gelen yaşlılık statüsü de atanmış sayılır.

Kazanılmış Statü

Kazanılmış statü, bireyin çabası, yeteneği, eğitimi ya da tercihleri sonucunda edindiği statüdür; sanayi toplumlarında belirleyiciliği giderek artar.

• Meslek ve unvan: doktorluk, öğretmenlik, mühendislik
• Eğitim derecesi: üniversite mezunu, doktoralı araştırmacı
• Başarılar: şampiyon sporcu, ödüllü sanatçı, askerlik rütbesi
• Olumsuz kazanılmış statüler: hükümlülük ya da işsizlik de birer kazanılmış statüdür; kazanılmış her statü olumlu olmak zorunda değildir.

İki tür arasındaki farkı tek bakışta görmek için:

• Kazanma biçimi: atanmış statü doğumla gelir; kazanılmış statü çabayla elde edilir.
• Değiştirilebilirlik: kazanılmış statü ileride değiştirilebilir ya da kaybedilebilir; atanmış statü bazı toplumlarda ömür boyu sürer.
• Bireysel kontrol: kazanılmış statüde bireyin sözü yüksektir; atanmış statüde bireyin seçimi yoktur.

Statünün Toplumsal Tabakalaşmadaki Yeri

Max Weber'e göre toplumsal tabakalaşmanın üç temel boyutu vardır: sınıf (ekonomik konum), statü (itibar ve prestij) ve güç (siyasal etki). Bu bakış açısı, tabakalaşmanın yalnızca para meselesi olmadığını gösterir: bir kişi yüksek gelire sahipken toplumda saygınlığı düşük olabilir ya da ücreti görece düşük olduğu hâlde itibarlı bir meslekte çalışabilir. Sınıfın ekonomik boyutunu sosyal sınıf dersinde ayrıntılı işliyoruz.

Statü ile gelirin her zaman örtüşmediği günlük hayatta da görünür: eski soylu ama fakir bir ailenin itibarı ile yeni zengin bir ailenin konumu toplumda farklı işlenir; öğretmenlik ve hemşirelik gibi mesleklerin ücreti her zaman yüksek olmasa da toplumdaki saygınlıkları belirgin biçimde yüksektir. Gelir tarafındaki dengesizlikler için gelir eşitsizliği dersine bakabilirsin.

Statü Seti, Ana Statü ve Rol Çatışması

Bir birey aynı anda tek bir statü taşımaz. Bir kişinin kadın, hemşire, eş, anne, üniversite mezunu ve kulüp başkanı olması, onun statü setini oluşturur. Bu statülerden her biri farklı bir çevrede farklı beklenti doğurur.

Statü setinin içinde, bireyin konumunu en güçlü biçimde belirleyen ve başkaları onu düşündüğünde ilk akla gelen statüye ana statü denir. Ana statü bağlama göre değişebilir: hastanede hasta statüsü öne çıkar; dünyaca ünlü bir bilim insanında ise bilim insanı statüsü, anne ya da komşu statülerini gölgede bırakır.

Bir kişinin farklı statülerine bağlı rollerin beklentileri birbiriyle çatıştığında rol çatışması ortaya çıkar. Aynı şirkette müdür olan baba, orada çalışan kızına hem müdür hem baba statüsüyle davranmak zorundadır; müdür ve baba rollerinin beklentileri kolayca çatışar. Gündüz polis, akşam evinde baba olan kişi de benzer bir denge kurmak zorundadır.

Statü ile Rol İlişkisi ve Statü Simgeleri

Statü ve Toplumsal Rol

Statü bir konum, rol ise o konumdan beklenen davranışlar bütünüdür. Öğretmen statüsüne sahip kişiden toplum, dersi işletmesi, not vermesi ve öğrenciye model olması gibi davranışlar bekler; kişi statüsünü taşımakla kalmaz, o konumun gereğini yerine getirir. Kişinin farklı statülerinden kaynaklanan rol beklentileri birbiriyle çatıştığında, önceki bölümdeki örneklerde gördüğümüz rol çatışması doğar; statü konumu, rol ise o konumdaki davranışı adlandırır.

Statü Simgeleri

Toplumlar statüyü görünür kılmak için işaretler kullanır:

• Üniforma: doktorun beyaz önlüğü, asker ve polis üniforması
• Unvan ve hitap biçimleri: prof., doktor, avukat
• Belge ve nişanlar: diploma, rozet, evli statüsünü gösteren yüzük
• Tüketim öğeleri: lüks araç ve marka kıyafetler gibi statü simgesi sayılan mallar

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• "Statü yalnızca unvan ve yüksek rütbedir" sanmak: hasta, mahkûm ya da işsiz gibi olumsuz yüklü konumlar da statüdür; statü her zaman saygınlık demek değildir.
• Statüyü sosyal sınıfla bir tutmak: sınıf ekonomik konumu, statü itibarı ölçür; ikisi her zaman örtüşmez.
• Statü ile rolü karıştırmak: statü ne olduğundur, rol o konumdan beklenen davranışlardır.
• Atanmış statülerin modern toplumlarda önemsizleştiğini düşünmek: cinsiyet ve etnik köken gibi atanmış statüler eğitim, meslek ve gelirde hâlâ belirleyici olabilmektedir.
• Statünün kalıcı olduğunu varsaymak: mesleklerin itibarı toplumsal değişmeyle değişir; bir toplumda prestijli olan meslek, başka bir toplumda sıradan olabilir. Kazanılmış statü yoluyla toplum içinde yukarı ya da aşağı yer değiştirme ise sosyal hareketlilik dersinin konusundur.