Pozitif ve Normatif Ekonomi

Bu derste ekonomi biliminin iki temel anlatım biçimini ayırt etmeyi öğreniyoruz: olgulara dayanan pozitif ekonomi ile değer yargılarına dayanan normatif ekonomi. Hangi cümlenin sınanabilir bilgi, hangisinin öneri taşıdığını ayırt etmek; hem ekonomi politikası tartışmalarını doğru okumanın hem de sınav sorularını emin biçimde çözmenin ilk basamağıdır. Ders, Mikroekonomi dersleri bölümümüzdeki "Mikroekonomiye Giriş" ünitesinin bir parçasıdır.

Pozitif ve Normatif Ekonomi Nedir?

Ekonomistler konuşurken iki ayrı dil kullanır. Birincisi olguları anlatan dildir: "Fiyatı yükselen bir maldan tüketiciler daha az miktar satın alır." İkincisi öneri yapan dildir: "Devlet, kiraya fiyat sınırı getirmelidir." İlk yaklaşım pozitif ekonomi, ikincisi normatif ekonomi olarak adlandırılır.

Pozitif ekonomi, ekonomik olayların ne olduğunu açıklamaya çalışır; normatif ekonomi ise sonuçların ne olması gerektiğini tartışır. Bu ayrım yalnızca akademik bir incelik değildir: Bir haberde ya da tartışmada aktarılan cümlenin bilgi mi, tercih mi olduğunu ayırt etmemizi sağlar. Bu ayrımın içinde konumlandığı büyük resmi görmek istersen Mikroekonomi nedir? dersine dönebilirsin.

Ayrımın kökünde kıtlık sorunu vardır: Kaynakları kıt olan her toplum, bunları nasıl kullanacağına karar vermek zorundadır. Bu yüzden iktisat hem olayları açıklamak hem de toplumsal tercihleri tartışmak için kullanılır. Kıtlığın ekonomik seçimi nasıl doğurduğunu Kıtlık ve ekonomik seçim dersinde ayrıca işlemiştik.

Pozitif Ekonomi: Ne Olduğunu Anlatan Bilgi

Pozitif ekonomi, ekonomik olayları olduğu gibi betimler ve açıklar. İçindeki önermeler nesneldir: Doğru ya da yanlış oldukları gözlem, istatistik ve modellerden türeyen öngörülerle test edilebilir. Burada önemli bir nokta vardır: Pozitif olmak "doğru olmak" demek değildir; "sınanabilir olmak" demektir. Bir pozitif önerme testte yanlış çıkabilir; bu durum onun pozitif niteliğini bozmaz.

Pozitif önerme örnekleri

• "Bir malın fiyatı yükseldiğinde, tüketicinin o maldan satın almak istediği miktar azalır." (Talep kanunu; ayrıntı için Talep kanunu dersine bakabilirsin.)
• "Geçen yıl ülkedeki işsizlik oranı bir önceki yıla göre yükselmiştir." (İstatistikle doğrulanabilir.)
• "Fiyat tavanı uygulanan bir piyasada talep edilen miktar, arz edilen miktarı aşar."
• "Döviz kuru yükseldiğinde ithal girdi kullanan firmaların maliyetleri artar."

Normatif Ekonomi: Ne Olması Gerektiğini Tartan Bilgi

Normatif ekonomi, ekonomik sonuçların nasıl olması gerektiğine ilişkin değer yargıları içerir. Bu tür önermeler "iyi", "adil", "arzu edilir" gibi değerlendirmelere dayanır; bu yüzden nesnel bir veriyle doğru-yanlış diye sınanamaz. Çoğu zaman politika önerisi biçiminde dile gelir ve kişiden kişiye değişebilir.

Normatif önerme örnekleri

• "Asgari ücret artırılmalıdır."
• "Devlet, eğitim harcamalarına bütçede daha geniş pay ayırmalıdır."
• "Lüks tüketim mallarından daha yüksek vergi alınmalıdır."
• "Enflasyonla mücadele, hükümetin birinci önceliği olmalıdır."

Pozitif ve Normatif Ekonomi Arasındaki Farklar

İki yaklaşımın ayrıştığı noktaları sıraya koyalım:

1. Soru tipi: Pozitif ekonomi "Nedir? Ne olur?" diye sorar; normatif ekonomi "Ne olmalı?" diye sorar.
2. Nitelik: Pozitif önermeler nesnel, normatif önermeler özneldir.
3. Test edilebilirlik: Pozitif önerme veriyle doğrulanabilir ya da yanlışlanabilir; normatif önerme sınanamaz, yalnızca kabul edilir ya da edilmez.
4. Anlaşmazlığın çözümü: Pozitif bir tartışma yeni veriyle sonuçlanabilir; normatif bir tartışmada veri tek başına yetmez, çünkü sorun değerlerde başlar.
5. İşlev: Pozitif ekonomi olayları açıklar ve öngörür; normatif ekonomi politika hedefleri ve toplumsal tercihler üretir.

Aynı konuya iki bakış

Aynı olay, iki dilde şöyle kurulur:

• Pozitif: "Fiyat tavanı uygulanan piyasada eksik arz oluşur." → Normatif: "Bu yüzden kira artışlarına sınır konulmalıdır."
• Pozitif: "Asgari ücretin hızlı artışı bazı işverenleri işçi sayısını azaltmaya itebilir." → Normatif: "İstihdam zarar görmesin diye ücret artışı sınırlanmalıdır."

İki yaklaşım birbirinin rakibi değildir: Pozitif analiz, sağlıklı bir normatif sonuca giden yolun verisidir. "Enflasyon düşürülmelidir" diyen bir iktisatçı, bunun hangi araçlarla sağlanacağına dair pozitif iddialara dayanmak zorundadır. Bu tür öngörüler de ekonomik modellerden çıkar; modellerin nasıl kurulup kullanıldığını Ekonomik modeller dersinde işlemiştik. Aynı ayrım büyüme, işsizlik ve enflasyon gibi toplu konularda da geçerlidir; o tarafın dersleri için makroekonomi dersleri bölümümüze bakabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Aşağıdaki yanılgılar, bu konuda en çok puan kaybettiren durumlardır:

1. Sayı geçiyorsa pozitiftir sanmak: "Enflasyon yükseldi; hükümet sıkı para politikası uygulamalıdır" cümlesi iki parçadır: İlk parça pozitif, ikincisi normatiftir. Sayı, cümlenin tamamını pozitif yapmaz.
2. Pozitif demek doğru demek değildir: Pozitiflik, test edilebilirlik demektir; doğruluk değil. Testte yanlış çıkan bir önerme de pozitiftir.
3. Ünlü bir iktisatçı söylediyse pozitiftir sanmak: Belirleyici olan kim söylediği değil, cümlenin sınanabilir olup olmadığıdır.
4. "... yapmalıdır" kalıbını gözden kaçırmak: "Herkes tasarruf etmelidir" gibi görünüşte olgusal önermeler değer yargısı taşır ve normatiftir.
5. Bu ayrımı kapsam ayrımıyla karıştırmak: Mikroekonomi ve makroekonomi farkı dersi, konunun hangi düzeyde incelendiğiyle ilgilenir; pozitif-normatif ayrımı ise cümlenin niteliğiyle ilgilidir. Her iki düzeyde de pozitif ve normatif önermeler bulunur.