Kıtlık ve Ekonomik Seçim

Ekonomi biliminin var olma nedeni iki kavramda gizlidir: kıtlık ve seçim. Bu derste kıtlığın ne anlama geldiğini, sınırlı kaynakların sonsuz istekler karşısında nasıl kararlar alınmasını gerektirdiğini günlük hayattan örneklerle sıfırdan anlatıyoruz. Üniteyi baştan sona izlemek isteyenler Mikroekonomi dersleri sayfasından devam edebilir.

Kıtlık Nedir?

İnsan istekleri sınırsızdır; bir istek doyurulduğunda hemen yerine yenisi doğar. Oysa bu istekleri karşılamak için kullanılan kaynaklar — para, zaman, emek, toprak, sermaye ve doğal zenginlikler — sınırlıdır. Kaynakların insan isteklerine göre yetersiz kalması durumuna kıtlık denir. Kıtlık olmasaydı, kaynakların hangi isteğe ayrılacağını tartışmaya gerek kalmazdı; ekonomi bilimi de doğmazdı.

Kıtlığı doğru anlamak için iki özelliğine dikkat etmek gerekir:

• Kıtlık göreli bir kavramdır: Bir malın toplam miktarının az olması kıtlık demek değildir. Ülke buğday üretimini kat kat artırsa bile istekler daha hızlı artıyorsa buğday yine kıttır. Ölçüt, miktarın kendisi değil; miktarın isteklere kıyasla yeterli olup olmamasıdır.
• Kıtlık evrenseldir: Kıtlık yalnızca yoksul toplumların sorunu değildir. Gelişmiş toplumlarda da, her dönemde ve her gelir düzeyinde vardır; çünkü isteklerin sınırı yoktur, kaynakların sınırı ise her zaman vardır.

Zaman da en çok bilinen kıt kaynaklardır: Herkesin günde yalnızca 24 saati vardır ve bu süre, o gün neyi yapıp neyi yapmayacağını seçmek zorunda bırakır.

Kıtlık ile Ekonomik Seçim Arasındaki İlişki

Kaynaklar kıt olduğu için bir isteği karşılamak, diğerlerinden vazgeçmek anlamına gelir. Kıt kaynaklar arasında tercih yapma zorunluluğuna ekonomik seçim denir. Kıtlık seçimin nedeni, seçim ise kıtlığın kaçınılmaz sonucudur; biri olmadan diğeri düşünülemez. Seçim yapmak zorunda kalan yalnızca bireyler değildir:

• Birey: Cebinde 100 TL olan öğrenci hem konser bileti hem kitap seti alamaz; birini seçmek zorundadır.
• Üretici (firma): Çiftçi, elindeki tarlaya ya buğday ya ayçiçeği ekebilir; ikisini aynı anda yapamaz.
• Devlet: Bütçesi sınırlı olan devlet aynı yıl hem yeni hastaneler hem uzun bir otoyol yapamaz; öncelik belirlemek zorundadır.

Kıtlık olmasaydı seçim de olmazdı

Tüm mallar bol olsaydı her istek istendiği an karşılanır, tercih yapmak gerekmezdi. Ekonomik seçim sorunu tam da kıtlıktan doğar. Bu yüzden ekonomi bilimi, kıt kaynakların en verimli biçimde kullanılmasını araştırır ve üç temel soruya yanıt arar: Ne üretilecek? Nasıl üretilecek? Kim için üretilecek? Ekonominin bilim olarak neyi incelediğini merak edenler Mikroekonomi nedir? dersine bakabilir.

Ücretsiz Mallar ile İktisadi Malların Karşılaştırılması

Her mal kıt değildir. Edinmek için hiçbir fedakârlık gerektirmeyen mallara ücretsiz (serbest) mal, elde edilmesi için çaba, emek ya da bedel gereken mallara iktisadi (ekonomik) mal denir. İktisadi mallar kıt kaynakların ürünüdür; ücretsiz mallar ise doğada bolca bulunur.

• Ücretsiz mal: Kırsal kesimde solunan temiz hava, yağmur suyu, doğal hâliyle akan kaynak suları. Bol olduğu için edinmek için bir şeyden vazgeçmek gerekmez.
• İktisadi mal: Ekmek, konser bileti, akıllı telefon, şişelenip satılan içme suyu. Kıt olduğu için elde edilmesi bedel gerektirir.

Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Aynı mal bazı koşullarda ücretsiz, bazı koşullarda iktisadi mal sayılır. Kırsal kesimde doğal hâliyle akan kaynak suyu ücretsiz maldır; aynı su şişelenip kentte satıldığında iktisadi mal hâline gelir. Nüfus arttıkça ve kentleşme ilerledikçe ücretsiz malların sayısı hızla azalmış, modern ekonomilerde neredeyse her mal iktisadi mal özelliği kazanmıştır.

Kıtlık – Seçim – Fırsat Maliyeti Zinciri

Kıtlık seçimi zorunlu kılar; her seçimin de bir bedeli vardır. Seçim yaparken vazgeçilen en iyi alternatifin değerine fırsat maliyeti denir. Konser bileti yerine kitap setini seçen öğrencinin fırsat maliyeti, vazgeçtiği konserdir. Kavramın ayrıntılı işleyişini Fırsat maliyeti dersinde bulabilirsin.

Kıtlığın ekonomideki en önemli görsel aracı üretim olanakları eğrisidir. Kısa bir notla hatırlatalım: Eğri üzerindeki noktalar kaynakların tam kullanıldığını, eğrinin içindeki noktalar atıl kapasite bulunduğunu, eğrinin dışındaki noktalar ise mevcut kaynaklarla ulaşılamayacak üretim düzeylerini gösterir. Ayrıntılar Üretim olanakları eğrisi dersindedir.

Devletin kaynağı hastaneye mi otoyola mı ayıracağı tartışması, çoğu zaman kişisel değer yargılarına dayanır. Değer yargısı içeren ifadeler ile sınanabilir önermelerin ayrımını Pozitif ve normatif ekonomi dersinde işledik.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Kıtlık ve seçim konusunda sınavlarda ve günlük tartışmalarda en sık görülen yanılgılar şunlardır:

1. Kıtlığı yoklukla karıştırmak: Kıtlık, bir malın hiç bulunmaması değildir; bulunsa bile isteklere göre yetersiz kalmasıdır.
2. Kıtlığı yoksulluk sanmak: Kıtlık, yoksulluğun ölçüsü değildir. Çok yüksek gelirli bir kişi bile zamanı kıt kaynak olduğu için seçim yapmak zorundadır.
3. Üretim artınca kıtlığın biteceğini sanmak: Üretim artışı kıtlığı bir süre hafifletir; ancak istekler sınırsız olduğu için yeni istekler doğar ve kıtlık tamamen ortadan kalkmaz.
4. Seçimi bedelsiz görmek: Her seçim, vazgeçilen alternatiflerle birlikte düşünülmelidir. Bedelsiz seçim yoktur.
5. Ücretsiz malı iktisadi mal sanmak: Ayrımı belirleyen şey maddenin adı değil, elde edilmesi için fedakârlık gerekip gerekmediğidir.

Özetlersek: İstekler sınırsız, kaynaklar sınırlıdır; bu çelişki kıtlığı doğurur, kıtlık seçimi zorunlu kılar, her seçimin bedeli fırsat maliyetidir. Ekonomi bilimi bu zincirin üzerine kurulur. Seçim kararlarının piyasada nasıl iz bıraktığını görmek isteyenler Talep nedir? dersiyle devam edebilir.