Mars

Bu derste Güneş Sistemi'nin dördüncü gezegeni olan Mars'ı baştan sona öğreniyoruz: neden kızıl göründüğünü, atmosferini, rekor kıran yüzey şekillerini, uydularını ve Dünya ile farklarını örneklerle işliyoruz. Derste Mars hakkında yaygın yanılgıları da tek tek düzeltiyoruz. Astronomi konularının tamamı için Astronomi dersleri sayfamıza göz atabilirsin.

Mars Nedir? Genel Özellikleri

Mars, Güneş'e uzaklık sırasına göre dördüncü gezegendir; Merkür, Venüs ve Dünya'dan sonra gelir ve Dünya'nın dış komşusudur. Güneş'ten ortalama 228 milyon km uzaklıktaki bu gök cismi, ilk dört sırada yer aldığı için iç (taşyüzlü) gezegenler grubuna girer. Çapı 6.779 km olan Mars, Dünya'nın yaklaşık yarısı boyutundadır ve iki küçük uydusu vardır: Phobos ve Deimos. Adını Roma mitolojisindeki savaş tanrısından alır.

Mars neden kızıl (kırmızı) görünür?

Mars'ın yüzeyi, oksitlenmiş yani paslanmış demir bakımından zengin toz ve kayalarla kaplıdır. Bu demir oksit yani pas, gezegene çıplak gözle bakıldığında bile görülen turuncu-kızıl rengi verir; "Kızıl Gezegen" adı buradan gelir. Yani bu renk ateşten ya da sıcaklıktan değil, paslı topraktan kaynaklanır. Ayrıca Mars'ta zaman zaman tüm gezegeni haftalarca kaplayan büyük toz fırtınaları oluşur; bu fırtınalar kızıl tozu atmosferin her yerine yayar.

Mars'ın Atmosferi ve Yüzey Şekilleri

Atmosfer ve iklim

Mars'ın atmosferi Dünya'nınkinden çok daha incedir; yüzeydeki hava basıncı Dünya'nınkinin yüzde birinden azdır. Atmosferin yaklaşık %95'i karbondioksit, gerisi azot ve argondur; oksijen çok az olduğundan Mars'ta korunmasız nefes alınamaz. Ortalama sıcaklık yaklaşık −63 °C'dir; kutup bölgelerinde kışın −140 °C'ye düşer, ekvatorda yaz gündüzlerinde 20 °C'yi geçebilir. Kutuplarda ise su buzu ve kuru buzdan (karbondioksit buzu) oluşan, mevsimlere göre büyüyüp küçülen buz örtüleri vardır.

Yüzey şekilleri

Mars, Güneş Sistemi'nin rekorlarına ev sahipliği yapar:

• Olympus Mons: Yaklaşık 22 km yüksekliğiyle Güneş Sistemi'nin bilinen en büyük volkanıdır; Dünya'nın en yüksek dağı Everest'in (8,8 km) iki buçuk katından fazladır. En büyük gezegen Jüpiter'dir ama en büyük volkan Mars'tadır.
• Valles Marineris: Uzunluğu yaklaşık 4.000 km, derinliği yer yer 7 km'yi aşan dev kanyon sistemidir; Türkiye'nin doğudan batıya uzunluğundan (yaklaşık 1.650 km) bile uzundur.
• Kraterler ve eski nehir vadileri: Atmosfer çok ince olduğu için aşınma azdır ve milyarlarca yıllık kraterler korunmuştur. Kurumuş nehir vadileri, geçmişte yüzeyde sıvı su bulunduğunun en güçlü kanıtlarıdır.

Mars'ta Bir Gün, Bir Yıl ve Mevsimler

Mars, kendi ekseni çevresinde 24 saat 37 dakikada bir döner; bu yüzden Mars'taki bir gündüz-gece döngüsü (astronotların "sol" dediği Mars günü) Dünya gününe çok yakındır. Güneş çevresindeki turunu ise 687 Dünya gününde, yani yaklaşık 1,9 Dünya yılında tamamlar; Mars yılı Dünya yılının neredeyse iki katıdır. Eksen eğikliği yaklaşık 25° olan Mars'ta, Dünya'daki 23,5°'lik eğikliğe benzer biçimde mevsimler oluşur; ancak yıl iki kat uzun olduğu için her mevsim de yaklaşık iki kat uzun sürer. Eksen eğikliğinin mevsimleri nasıl oluşturduğunu Dünya'nın hareketleri dersinde ayrıntılı işlemiştik.

Mars ile Dünya Arasındaki Farklar

İki gezegeni yan yana koyduğumuzda temel farklar şunlardır:

• Boyut: Mars'ın çapı 6.779 km, Dünya'nınki 12.742 km'dir; Mars, Dünya'nın yaklaşık yarısı kadardır.
• Yerçekimi: Mars'taki yerçekimi Dünya'nınkinin yaklaşık %38'idir; Dünya'da 50 kg görünen biri Mars'ta yaklaşık 19 kg görünürdü ve çok daha yükseğe zıplayabilirdi.
• Atmosfer: Dünya'nın atmosferi %78 azot ve %21 oksijenli, nefes alınabilir bir karışımdır; Mars'ınki %95 karbondioksitli ve çok incedir.
• Sıcaklık: Dünya'nın ortalama sıcaklığı +15 °C iken Mars'ınki −63 °C'dir.
• Uydu sayısı: Dünya'nın tek doğal uydusu (Ay) varken Mars'ın Phobos ve Deimos adlı iki küçük uydusu vardır.

Gezegenlerin Güneş'e göre sırası şöyledir: Merkür, Venüs, Dünya ve Mars. Yani Mars hem Venüs'ün hem Dünya'nın dış komşusudur. Dünya'yı yaşanır kılan koşulların (oksijenli atmosfer, sıvı su, uygun sıcaklık) çoğu bugünkü Mars'ta yoktur; bu yüzden iki gezegeni karşılaştırırken bu farkları aklında tutmak gerekir.

Mars'ın Uyduları ve Keşif Çalışmaları

Mars'ın iki küçük ve biçimsiz uydusu vardır: Phobos ve Deimos. Phobos yaklaşık 22 km çapındadır ve Mars çevresinde yalnızca 7 saat 39 dakikada dolanır; her yüzyılda biraz daha gezegene yaklaşmaktadır. Deimos ise yaklaşık 12 km çapındadır ve dolanma süresi yaklaşık 30 saattir. Bu iki cisim, Ay gibi yuvarlak ve iri değildir; biçimleri patatese benzer. Yapıları asteroitler dersinde tanıttığımız kayaç gövdelere çok benzediğinden, Mars'ın yerçekimiyle yakaladığı eski asteroitler olabilecekleri düşünülmektedir.

Mars, yaşam arayışında en çok çalışılan gezegendir; çünkü kurumuş nehir vadileri, eski göl tabanları ve suda oluşan mineraller, gezegenin geçmişinde sıvı su bulunduğunu gösterir. Bugüne kadar Mars'ta yaşam olduğuna dair hiçbir kanıt bulunmamıştır; araştırmalar, geçmişte basit (mikrobiyal) yaşamın izi olup olmadığı sorusuna odaklanmıştır. Yüzeyi bugün Curiosity ve Perseverance gibi robot gezginler inceler; bu araçlar kaya ve toprak çözümlemeleri yapar, hatta örnek toplar. Mars'a insan gönderme çalışmaları ise henüz hazırlık aşamasındadır. Güneş Sistemi'nin bütününe ve gezegenlerin ortak düzenine Güneş dersinden başlayarak yaklaşabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Mars hakkında en yaygın yanılgıları şöyle sıralayabiliriz:

• "Mars kızıl olduğu için sıcaktır." Yanlış: kızıl renk paslı topraktır; Mars ortalama −63 °C ile Dünya'dan çok daha soğuk bir gezegendir.
• "Mars'ta şu anda yaşam vardır." Mars'ta yaşam olduğuna dair bir kanıt yoktur; ayrıca Mars'a bugüne kadar yalnızca insansız araçlar gitmiştir, hiç insan gönderilmemiştir.
• "Mars'ın atmosferi Dünya'nınkine benzer." Mars atmosferi %95 karbondioksitlidir ve basıncı Dünya'nın %1'inden azdır; orada korunmasız nefes alınamaz.
• "Mars Dünya'ya hep aynı uzaklıktadır." İki gezegenin yörünge hızları farklı olduğundan aradaki mesafe yaklaşık 55 milyon km ile 400 milyon km arasında sürekli değişir.
• "Mars'ta bir gün Dünya gününden çok uzundur." Tam tersine Mars günü 24 saat 37 dakikadır ve Dünya gününe çok yakındır; asıl büyük fark yıldır, çünkü Mars yılı 687 Dünya günüdür.