Kredi mekanizması

Bu derste para ve bankacılık ekonomisinin motoru sayılan kredi mekanizmasını baştan sona işliyoruz: bankaların aldığı mevduatı krediye dönüştürürken yeni para yaratmasını, bu süreci yöneten kuralları ve kredi döngülerinin ekonomiye etkilerini somut örneklerle anlatıyoruz. Konu, Makroekonomi dersleri bölümümüzdeki Para ve Bankacılık ünitesinin yedinci dersidir.

Kredi Mekanizması Nedir?

Kredi mekanizması, merkez bankasının sağladığı temel paranın ticari bankalar eliyle krediye dönüşmesi ve bu kredilerin yeniden mevduata girip yeni kredileri beslemesiyle para arzının katlanarak büyümesi sürecidir. Banka, kendisine yatan mevduatın tamamını kullandırmaz; likidite ve mevduat güvenliği gereği yasal rezerv adı verilen bir bölümünü ayırır, kalanı kredi olarak verir. Kullandırılan kredi harcandığında, parayı alan kişinin hesabına mevduat olarak geçer; yani sistemde yeni para doğar. Döngünün her turunda para yeniden yaratılır.

Bu yüzden ekonomide dolaşan para miktarı, yalnızca basılı paradan çok daha büyüktür. M1 ve M2 gibi para arzı ölçüleri, büyük ölçüde bu kredi yaratma sürecinin ürünüdür.

Kredi Yaratma Süreci: Adım Adım Sayısal Örnek

Süreci somutlaştırmak için rezerv oranının yüzde 20 olduğu bir ekonomide, Ali'nin A Bankası'na yatırdığı 1.000 TL'yi izleyelim:

1. A Bankası 1.000 TL'nin 200 TL'sini rezerv olarak ayırır, kalan 800 TL'yi kredi olarak kullandırır.
2. Ayşe bu 800 TL ile mal alır; parayı alan satıcı tutarı B Bankası'na yatırınca sistemde 800 TL yeni mevduat doğar.
3. B Bankası 160 TL rezerv ayırıp 640 TL'yi krediye çevirir; bu para harcandığında zincirin üçüncü mevduatı oluşur.

İlk iki turda mekanizmanın işleyişi netleşti: her turda mevduatın rezerv dışındaki bölümü krediye çevrilir ve harcandığında bir sonraki mevduatı yaratır. Aynı kural, her adımda küçülen tutarlarla turlar hâlinde tekrarlanır. Zincirin kalan turlarını ve bu sonsuza yaklaşan dizinin toplam hesabını para çarpanı dersindeki «Para Yaratma Süreci: Adım Adım Örnek» bölümünde adım adım bulabilirsin.

Mekanizmadaki Aktörler ve Görevleri

Kredi mekanizması üç ana oyuncunun etkileşimiyle çalışır:

• Merkez bankası: Temel parayı oluşturur, rezerv oranını belirler ve faiz kanalıyla kredi maliyetini etkiler. Kurumu merkez bankaları dersinde, araçlarının tümünü ise merkez bankasının görevleri dersinde inceleyebilirsin.
• Ticari bankalar: Mekanizmanın fiili işleticisidir; mevduat toplar, kredi değerlendirmesi yapar ve para yaratma kararını asıl veren birimdir. Yapılarını ticari bankalar dersinde bulabilirsin.
• Hanehalkı ve firmalar: Hem mevduat sağlayıcısı hem kredi talepçisidir; harcama ve borçlanma istekleri zincirin halkalarını kurar.

Kredi Genişlemesini Belirleyen Faktörler

Aynı rezerv oranı bile farklı dönemlerde farklı miktarda kredi yaratılmasına yol açar. Genişlemeyi çarpan üzerinden belirleyen ortak unsurlar olan rezerv oranı, nakit kaçışı, aşırı rezerv ve kredi talebini para çarpanı dersindeki «Para Çarpanını Etkileyen Faktörler» bölümünde ayrıntılarıyla ele alıyoruz; burada kredi mekanizmasına özgü kanallara odaklanalım:

• Politika faizi: Merkez bankasının belirlediği politika faizi borçlanma maliyetini değiştirir; faiz yükseldiğinde kredi talebi ve bankaların kullandırma isteği azalır.
• Teminat değerleri: Konut ve hisse fiyatları düşüşe geçtiğinde bankalar kredi standartlarını sıkılaştırır.
• Bankaların sermayesi ve risk iştahı: Sermaye yetersizliği ya da belirsizlik dönemlerinde bankalar kredi kullandırmayı kısar; bu, mekanizmanın hızını faiz ve talep kanallarından bağımsız biçimde yavaşlatır.

Kredi Döngüsünün Ekonomiye Etkileri

Kredi mekanizması ekonomiyi hem hızlandırır hem yavaşlatabilir; para politikasının ekonomiye aktarımında asıl kanal burasıdır. Faiz kararlarının ekonomiye ulaşma yollarını para politikası nedir? dersinde ele alıyoruz. İki yönü karşılaştıralım:

• Kredi genişlemesi: Harcamalar ve yatırım artar, üretim ve istihdam yükselir; ancak talep şişince enflasyon baskısı ve varlık fiyatı balonları görülebilir.
• Kredi daralması (kredi krizi): Bankalar krediyi kısırsa harcamalar çöker, üretim ve istihdam geriler; 2008 küresel krizi, kredi kanalının kurumasının derinleştirdiği tipik bir durgunluktur.

Bu yüzden merkez bankaları ve düzenleyiciler rezerv oranları, sermaye yeterliliği ve kredi sınırlarıyla mekanizmanın hızını ayarlar; çerçevenin bütünü için bankacılık sistemi dersine göz atabilirsin.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• «Bankalar elindeki parayı aktarır» yanılgısı: Banka mevduatı kimseye aktarmaz; kredi vererek yeni mevduat, yani yeni para yaratır. Sistemin toplam mevduatı ilk mevduatın katlarıdır.
• «Merkez bankası kredi miktarını doğrudan belirler»: Merkez bankasının araçları dolaylıdır; nihai kredi tutarı ticari bankaların kararlarına ve halkın mevduat-nakit tercihine bağlıdır.
• «Genişleme her zaman üst sınıra ulaşır»: 1/r değeri bir üst sınırdır; fazlalık rezerv, nakit kaçışı ve zayıf kredi talebi varsa gerçek genişleme bu sınırın altında kalır.
• «Kredi büyümesi her zaman olumludur»: Üretken yatırımlara giden kredi büyümeyi destekler; buna karşılık spekülatif varlıkları şişiren kredi, finansal kırılganlık ve kriz riski doğurur.