Denge miktarı

Bu derste arz ve talep analizinin merkezindeki kavramlardan biri olan denge miktarını sıfırdan anlatıyoruz: ne anlama gelir, adım adım nasıl bulunur, piyasa dengeden uzaklaştığında ne olur? Konu, arz ile talebin buluştuğu piyasa dengesi çerçevesinde ele alınır; ünitenin tamamı için Mikroekonomi dersleri sayfamıza göz atabilirsin.

Denge Miktarı Nedir?

Piyasada alıcılar düşük fiyattan bol miktarda almak, satıcılar yüksek fiyattan bol miktarda satmak ister. Bu zıt istekler fiyat üzerinden uzlaşır ve talep edilen miktarın arz edilen miktara eşitlendiği noktada buluşur: bu noktadaki fiyata denge fiyatı, alınıp satılan miktara ise denge miktarı denir. Denge miktarı, piyasa dengesi kurulduğunda fiilen gerçekleşen işlem hacmidir; bu aşamada ne arz fazlası ne talep fazlası vardır ve fiyatı aşağı ya da yukarı iten bir baskı kalmaz. Grafikte denge miktarı, talep eğrisi ile arz eğrisinin kesiştiği noktanın yatay eksendeki karşılığıdır; aynı noktanın düşey eksendeki karşılığı ise denge fiyatıdır. Eğrilerin nasıl çizildiğini bilmiyorsan önce talep eğrisi ve arz eğrisi derslerimize göz atmanı öneririz.

Denge Miktarı Nasıl Bulunur?

Denge miktarını bulmanın iki yolu vardır: grafikten okumak ya da fonksiyonlardan hesaplamak.

Grafikten okuma

Fiyatı düşey eksende, miktarı yatay eksende gösteren grafikte talep ve arz eğrilerini çiz. Kesişim noktası denge noktasıdır; bu noktadan yatay eksene inildiğinde okunan değer denge miktarı, düşey eksene çıkıldığında okunan değer ise denge fiyatıdır.

Denklemle hesaplama

Talep ve arz fonksiyonları verildiğinde üç adım izlenir:

1. Eşitle: Talep fonksiyonu Qd = 100 - 2P, arz fonksiyonu Qs = 20 + 2P olsun. Denge koşulu Qd = Qs olduğundan 100 - 2P = 20 + 2P yazılır.
2. Fiyatı çöz: 80 = 4P işleminden denge fiyatı P = 20 TL bulunur.
3. Miktarı bul: P = 20 değeri fonksiyonlardan birine yazılır: Q = 100 - 2 × 20 = 60 birim.

Sağlamayı alışkanlık hâline getir: Qs = 20 + 2 × 20 = 60. Her iki fonksiyon da aynı miktarı veriyorsa sonuç doğrudur. Bir örnek daha: Qd = 50 - P ve Qs = 2P - 10 için 50 - P = 2P - 10 eşitliğinden 60 = 3P, yani P = 20 çıkar; denge miktarı Q = 50 - 20 = 30 birimdir.

Piyasa Dengeden Uzaklaşınca Ne Olur?

Gerçek piyasalarda fiyat her an denge seviyesinde bulunmayabilir. Fiyat serbestse piyasa kendini düzeltir ve dengeye geri döner:

• Fiyat dengenin üstündeyse: Örneğimizde P = 30 için arz edilen miktar 80 birim, talep edilen miktar 40 birimdir; piyasada 40 birimlik arz fazlası (fazl) birikir. Satıcılar stoğu eritmek için fiyatı düşürür; fiyat dengeye yaklaşırken işlem gören miktar da 60 birime yükselir.
• Fiyat dengenin altındaysa: P = 10 için talep edilen miktar 80 birim, arz edilen miktar yalnızca 40 birimdir; 40 birimlik talep fazlası (kıtlık) ortaya çıkar. Alıcılar ürüne sahip olmak için yarışır, fiyat yükselir ve piyasa yine denge miktarına döner.

Bu nedenle denge miktarı, piyasada kalıcı olarak işlem görebilen en yüksek miktar olarak da yorumlanır: dengeden sapıldığı her durumda fiilen alınıp satılan miktar denge miktarının altında kalır.

Denge Miktarı Değişir mi?

Denge miktarı sabit bir sayı değildir; talep ya da arz tarafında oluşan her kayma yeni bir denge, dolayısıyla yeni bir denge miktarı üretir:

• Talep artarsa denge fiyatı ve denge miktarı birlikte artar.
• Talep azalırsa denge fiyatı ve denge miktarı birlikte azalır.
• Arz artarsa denge fiyatı düşer, denge miktarı artar.
• Arz azalırsa denge fiyatı yükselir, denge miktarı azalır.

Talebi ve arzı hangi etkenlerin kaydırdığını ayrı derslerde ayrıntılı işliyoruz: talebi etkileyen faktörler ile arzı etkileyen faktörler derslerine bakabilirsin. Talep ve arzın aynı anda değiştiği durumlarda denge fiyatı ile denge miktarının nasıl belirlendiği arz ve talep değişimleri dersinde adım adım çözülür. Kaymaların denge miktarını ne ölçüde değiştireceği ise arz ve talebin fiyat değişmelerine duyarlılığına, yani esnekliğe bağlıdır; kavramın tanımı için esneklik nedir? dersine göz at.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• Denge fiyatı ile denge miktarını karıştırmak: Denge fiyatı TL cinsinden bir fiyat düzeyi, denge miktarı adet ya da kg gibi birimlerle ölçülen miktardır. Ayrıntılı karşılaştırma için denge fiyatı dersimize bakabilirsin.
• Fonksiyonları eşitlemek yerine toplamak: Denge koşulu Qd = Qs eşitliğidir; fonksiyonların toplamı ya da farkı dengeyi vermez.
• Fiyatı bulup bırakmak: P değerini bulmak işin yalnızca yarısıdır; denge miktarı için P mutlaka fonksiyonlardan birine yazılmalıdır.
• Eksenleri karıştırmak: Kesişim noktasının düşey eksendeki karşılığı fiyat, yatay eksendeki karşılığı miktardır. Soru denge miktarını sorarken fiyatı yazmak sık yapılan bir hatadır.
• "Dengede işlem durur" sanmak: Dengede piyasa durmaz; alım satım denge miktarı düzeyinde düzenli biçimde sürer. Dengelenen şey fiyattır.
• Dengeyi kalıcı sanmak: Gelir, maliyet ya da teknoloji gibi koşullar değiştiğinde eski denge bozulur ve yeni bir denge miktarı oluşur.