Arz ve talep değişimleri

Bu derste arz ve talep eğrilerinin ne zaman üzerinde hareket edildiğini, ne zaman kaydığını ve bu değişimlerin denge fiyatıyla denge miktarına etkisini sıfırdan işliyoruz. Malın kendi fiyatının yarattığı değişimi, fiyat dışı etkenlerin yarattığı değişimden ayırt edebilmek bu ünitenin en kritik becerisidir. Konuyu baştan düzenli izlemek isteyenler Mikroekonomi dersleri sayfasındaki sırayı takip edebilir.

Eğri Üzerinde Hareket mi, Eğrinin Kayması mı?

Arz ve talep analizinde birbirine karıştırılan iki farklı değişim türü vardır. Birincisinde malın kendi fiyatı değişir: bu durumda ilgili eğrinin üzerinde yukarı ya da aşağı ilerlenir, eğrinin konumu değişmez. İkincisinde fiyat dışındaki bir etken değişir: bu kez eğrinin tamamı sağa ya da sola kayar ve grafikte yeni bir eğri oluşur.

İkisini ayırt etmek için tek bir soru yeterlidir: “Değişen şey malın kendi fiyatı mı?” Yanıt evetse eğri üzerinde hareket, yani miktar değişmesi söz konusudur; yanıt hayırsa eğri kayar, yani arz ya da talep değişir. Grafiklerin nasıl çizildiğini hatırlamak isteyenler Talep eğrisi ile Arz eğrisi derslerine dönebilir.

Miktar Değişmesi ile Eğrinin Kayması Arasındaki Fark

Talep tarafı

Dondurma fiyatı 20 TL'den 15 TL'ye düştüğünde tüketiciler daha fazla dondurma alır; talep eğrisi üzerinde aşağı doğru hareket edilir. Burada talep artmamıştır, talep miktarı artmıştır; çünkü değişimi tetikleyen malın kendi fiyatıdır ve aynı eğri geçerliliğini korur. Fiyat sabitken ise gelir, damak tadı, ilgili malların fiyatları ya da beklentiler değişirse her fiyatta istenen miktar değişir ve eğri kayar: sağa kayma talep artışı, sola kayma talep azalışıdır. Kaydırıcı etkenlerin tam listesini Talebi etkileyen faktörler dersinde bulabilirsin.

Arz tarafı

Buğday fiyatı yükseldiğinde çiftçiler satmak üzere daha fazla buğday yetiştirir; arz eğrisi üzerinde yukarı hareket edilir ve buna arz miktarının artması denir. Gübre ve mazot fiyatları düştüğünde ise üretim maliyeti geriler; çiftçiler artık her fiyatta daha fazla buğday sunmaya hazır olduğundan eğrinin tamamı sağa kayar ve buna arz artışı denir. Maliyet, teknoloji, vergi ve sübvansiyonlar, üretici sayısı gibi kaydırıcıların ayrıntısı Arzı etkileyen faktörler dersinde işlenir.

• Değişen malın kendi fiyatıysa: eğri üzerinde hareket edilir; eğri sabit kalır.
• Değişen fiyat dışı bir etken ise: eğrinin tamamı sağa ya da sola kayar.
• Artış: eğri sağa kayar; her fiyatta istenen ya da sunulan miktar büyür.
• Azalış: eğri sola kayar; her fiyatta istenen ya da sunulan miktar küçülür.

Talep Kaymalarının Dengeye Etkisi

Arzın sabit kaldığı bir piyasada talep kaydığında denge noktası, değişmemiş arz eğrisi üzerinde yeni bir yere taşınır. Sonuçlar nettir:

• Talep artışı (sağa kayma): denge fiyatı artar, denge miktarı artar.
• Talep azalışı (sola kayma): denge fiyatı düşer, denge miktarı azalır.

Somutlaştıralım: uzun bir sıcak yazda buzlu çaya ilgi birden artarsa talep eğrisi sağa kayar; yeni denge fiyatı eski değerinden yüksek, yeni denge miktarı eski değerinden büyüktür. Buradaki fiyat artışı talep kanunuyla çelişmez; yükselen fiyat, üreticileri arz miktarlarını artırmaya yönelten nedendir. Denge noktasının nasıl kurulduğunu görmek için Piyasa dengesi dersine göz atabilirsin.

Arz Kaymalarının Dengeye Etkisi

Bu kez talebin sabit kaldığını varsayalım; arz kaydıkça denge noktası, değişmemiş talep eğrisi üzerinde yer değiştirir:

• Arz artışı (sağa kayma): denge fiyatı düşer, denge miktarı artar.
• Arz azalışı (sola kayma): denge fiyatı artar, denge miktarı azalır.

Şiddetli bir don olayı zeytin hasadını kırarsa arz sola kayar; zeytinyağının fiyatı yükselir, piyasada el değiştiren miktar azalır. Verimli tohum ya da yeni bir teknoloji tam ters etki yaratır: arz sağa kayar, fiyat düşer, miktar artar. Akılda kalan özet şudur: talep kaymalarında fiyat ile miktar aynı yönde, arz kaymalarında ters yönde değişir.

Arz ve Talep Aynı Anda Değişirse Ne Olur?

İki eğri birden kaydığında tablo incelir: bir değişken kesinleşirken diğeri belirsiz kalır; çünkü iki kayma onu zıt yönlerde iter. Belirsiz kalan değişkenin yönü, hangi kaymanın daha güçlü olduğuna bağlıdır.

• Her ikisi de artarsa: denge miktarı kesin artar; denge fiyatı belirsizdir.
• Her ikisi de azalırsa: denge miktarı kesin azalır; denge fiyatı belirsizdir.
• Talep artar, arz azalırsa: denge fiyatı kesin artar; denge miktarı belirsizdir.
• Talep azalır, arz artarsa: denge fiyatı kesin düşer; denge miktarı belirsizdir.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık puan kaybettiren durumlardır:

1. “Fiyat düştü, talep arttı” demek: Doğrusu “talep miktarı arttı”dır; fiyat değişimi talebi değil, talep miktarını değiştirir.
2. Fiyatı kaydırıcı sanmak: Malın kendi fiyatı, ne talep eğrisini ne de arz eğrisini kaydırmaz; yalnızca eğri üzerinde hareket ettirir.
3. Talep artışındaki fiyat yükselişini çelişki saymak: Yeni denge fiyatındaki artış talep kanununu bozmaz; o fiyat, arz miktarındaki artışın nedenidir.
4. Çift kaymada iki sonucu da kesin yazmak: İki eğri birden kaydığında bir değişkenin mutlaka belirsiz kaldığını unutmayın; “her ikisi de artar” gibi kesin bir yargı hatalıdır.