Uzun Dönem Maliyetleri

Bu derste firmaların tüm üretim faktörlerini değiştirebildiği uzun dönemdeki maliyet davranışını ele alıyoruz: uzun dönem toplam, ortalama ve marjinal maliyet kavramlarını, kısa dönemden farklarını ve uzun dönem ortalama maliyet eğrisinin neden U biçimli olduğunu somut örneklerle anlatıyoruz. Konunun ünite içindeki yerine oturması için Mikroekonomi dersleri sayfasındaki Maliyetler serisine de göz atabilirsin.

Uzun Dönem Maliyetleri Nedir?

Ekonomi teorisinde uzun dönem, takvimle ölçülen bir süre değil, tüm girdilerin değiştirilebildiği planlama dönemidir. Firma bu dönemde işçi sayısının yanı sıra fabrika büyüklüğünü, makine parkını, hatta üretim teknolojisini bile seçebilir; isterse sektöre yeni girebilir ya da tamamen çıkabilir. Bu özgürlüğün doğal sonucu olarak uzun dönemde sabit maliyet diye bir kavram yoktur: kira, bina, makine gibi kalemler de artık değişkendir. Uzun dönem maliyetleri, her üretim düzeyi için en uygun girdi kombinasyonu seçilerek ulaşılabilecek en düşük maliyetlerin kümesidir.

Karşılaştırma için kısa döneme bakalım: kısa dönem maliyetleri analizinde en az bir girdi sabittir ve firma yalnızca mevcut tesis içinde üretim miktarına karar verir. Uzun dönemde ise asıl karar hangi tesis büyüklüğüne sahip olunacağıdır; tesis bir kez seçildikten sonra firma kısa dönemde yaşar ve o tesisin kısa dönem maliyet eğrisi üzerinde hareket eder.

Kısa Dönem ile Uzun Dönem Arasındaki Fark

• Girdiler: Kısa dönemde en az bir girdi sabittir; uzun dönemde tüm girdiler değişkendir.
• Sabit maliyet: Kısa dönemde vardır; sabit maliyet kısa döneme özgü bir kavramdır ve uzun dönemde sıfırlanır.
• Karar türü: Kısa dönem günlük üretim düzeyi kararıdır; uzun dönem tesis büyüklüğü, teknoloji ve sektöre giriş-çıkış kararıdır.
• Eğri sayısı: Kısa dönemde her tesis büyüklüğü için ayrı bir maliyet eğrisi vardır; uzun dönem eğrisi bu eğri ailesinin dışını saran zarftır.

Şunu da vurgulayalım: uzun dönemin süresi sektörden sektöre değişir. Bir simit tezgâhı için birkaç hafta, bir çelik fabrikası için yıllar olabilir. Ayırt edici ölçüt geçen süre değil, hangi girdilerin değiştirilebildiğidir.

Uzun Dönem Toplam, Ortalama ve Marjinal Maliyet

Uzun dönem toplam maliyeti (LRTC), her üretim düzeyinin emek ve sermaye gibi girdilerin en az maliyetli kombinasyonuyla üretilmesi sonucunda oluşan toplam harcamadır; toplam maliyet kavramının uzun dönem karşılığıdır. Toplam maliyetin üretim miktarına bölünmesiyle uzun dönem ortalama maliyeti (LRAC = LRTC ÷ Q), bir birimlik üretim artışının getirdiği ek maliyetle uzun dönem marjinal maliyeti (LMC) hesaplanır. Ortalama kavramının genel çerçevesini ortalama maliyet dersinde, marjinal kavramını ise marjinal maliyet dersinde ayrıntılı bulabilirsin.

Bu tanımların önemli bir sonucu vardır: uzun dönem toplam maliyeti hiçbir üretim düzeyinde kısa dönem toplam maliyetini aşamaz. Çünkü uzun dönemde firma, kısa dönemdeki seçeneklerine tesis değiştirme seçeneğini de ekler; seçenek sayısı arttıkça ulaşılabilen en düşük maliyet yalnızca düşer ya da aynı kalır.

Uzun Dönem Ortalama Maliyet Eğrisi: Zarf Özelliği

Uzun dönem ortalama maliyet eğrisi, olası her tesis büyüklüğüne ait kısa dönem ortalama maliyet eğrilerinin zarfıdır: her kısa dönem eğrisine bir noktada teğettir ve o tesisin en ucuz olduğu üretim aralığını gösterir. Teğetlik yalnızca eğrinin en düşük noktasında, yani verimli ölçekte kısa dönem eğrisinin minimumuyla çakışır.

Sayısal örnek: bir ekmek fırını

Fırıncı üç tesis büyüklüğü düşünüyor olsun; aylık üretim için ortalama maliyetler şöyle olsun:

• Küçük fırın: 5.000 ekmeği ortalama 8 TL, 15.000 ekmeği ortalama 12 TL maliyetle üretir.
• Orta fırın: 5.000 ekmeği ortalama 9 TL, 15.000 ekmeği ortalama 6 TL maliyetle üretir.
• Büyük fırın: 5.000 ekmeği ortalama 13 TL, 15.000 ekmeği ortalama 7 TL maliyetle üretir.

Aylık 5.000 ekmek hedefleniyorsa küçük fırın (8 TL), 15.000 ekmek hedefleniyorsa orta fırın (6 TL) en ucuzudur. Uzun dönemde fırıncı her üretim düzeyi için bu en düşük maliyetli tesisi seçer; bu en düşük noktaların birleşimi LRAC eğrisini verir. Dikkat et: fırın kiralandıktan sonra kısa döneme geçilmiş olur ve artık başka büyüklüğe geçilemez; o noktada firma yalnızca seçtiği tesisin eğrisinde gezinir.

Ölçek Ekonomileri ve LRAC Eğrisinin U Şekli

Tipik bir LRAC eğrisi U biçimindedir ve üç bölgeden geçer:

1. Ölçek ekonomileri bölgesi: Üretim arttıkça ortalama maliyet düşer. İşgücü ve yönetimde uzmanlaşma, toplu alım iskontoları, büyük makinelerin tam kapasite kullanımı ve daha ucuz finansman bu düşüşü sağlar.
2. Sabit getiri bölgesi: Ölçek büyürken ortalama maliyet büyük ölçüde yatay seyreder; ölçek artırmanın ek maliyet avantajı kalmamıştır.
3. Ölçek ekonomisizliği bölgesi: Tesis aşırı büyüyünce yönetim ve koordinasyon güçlükleri, iletişim kayıpları ve motivasyon sorunları ortalama maliyeti yeniden yükseltir.

Eğrinin en düşük olduğu üretim düzeyine en küçük verimli ölçek denir; bu ölçeği aşan firmalar için birçok sektörde ortalama maliyet neredeyse değişmez. Ölçek ekonomilerinin kaynaklarını ve türlerini ölçek ekonomileri dersinde ayrıntılı işliyoruz. Uzun dönem maliyetleri aynı zamanda piyasa analizinin temelidir: tam rekabet gibi piyasa modellerinde firmaların uzun dönem dengesi ve sektöre giriş-çıkış kararları doğrudan LRAC eğrisi üzerine kurulur.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• Uzun dönem takvimle karıştırmak: Uzun dönem bir yıl ya da beş yıl demek değildir; tüm girdilerin değiştirilebildiği dönemdir ve süresi sektöre göre değişir.
• Uzun dönemde maliyetlerin yok olduğunu sanmak: Yalnızca sabit-değişken ayrımı kalkar; toplam, ortalama ve marjinal maliyet kavramları aynen geçerlidir.
• Azalan verimlilik ile ölçek ekonomisizliğini karıştırmak: Azalan marjinal verimlilik bir girdi sabitken (kısa dönem), ölçeğe göre azalan getiri tüm girdiler birlikte artarken (uzun dönem) ortaya çıkar.
• LRAC her kısa dönem eğrisinin dibinden geçer sanmak: LRAC kısa dönem eğrilerine teğettir; teğetlik yalnızca verimli ölçekte minimum noktasına denk gelir.
• Büyümenin her zaman ucuz olduğunu düşünmek: Ölçek ekonomisizliği nedeniyle fazla büyük tesis de ortalama maliyeti yükseltir; amaç en büyük değil, en uygun ölçektir.