İletişimde önyargı

Bu derste iletişimin görünmez filtrelerinden biri olan iletişimde önyargı konusunu baştan sona işliyoruz: önyargının ne olduğunu, iletişimi hangi halkalardan bozduğunu, yaygın türlerini ve bu yanlılıkları azaltmanın yollarını bol örnekle ele alıyoruz. Diğer başlıklara İletişim dersleri sayfamızdan ulaşabilirsin.

İletişimde Önyargı Nedir?

Önyargı, bir kişi, grup veya mesaj hakkında yeterli ve doğru bilgiye sahip olmadan, daha önce edinilen parça bilgilerle kurulan ve sorgulanmadan korunulan hazırlıklı yargıdır. Kelimenin yapısı durumu özetler: “ön yargı”, yani yargıdan önce gelmiş yargı; kanıt beklemeden verilmiş karar. İletişimde önyargı ise bu hazır yargıların, mesajın alınmasını, dinlenmesini, yorumlanmasını ve karşılık verilmesini etkilemesidir.

Önyargıyı bir filtre gibi düşünebilirsin: Aynı cümleyi güvendiğin biri de güvensiz bulduğun biri de söylediğinde zihin iki farklı mesaj kaydeder. Cümle değişmemiştir; değişen, cümleyi süzen filtredir. Bu filtre, iletişimin ilk basamağı olan algıda devreye girer; algı sürecinin ayrıntılarını İletişimde algı dersinde tek tek işlemiştik.

Önyargı İletişimi Nasıl Bozar?

Önyargı tek bir hata değildir; iletişim sürecinin birkaç halkasını aynı anda etkiler:

• Seçici dinleme: Karşı tarafın sözlerinden yalnızca önyargımızı doğrulayan bölümü duyulur, gerisi atlanır. “Bu benim hakkımda konuşuyor” diye dinleyen kişi, haklı bir eleştiriyi bile saldırı olarak kaydeder.
• Mesajın kimliğe indirgenmesi: Ne söylendiğine değil, kimin söylediğine bakılır. “Zaten o bunu der” cümlesi, sözün içeriğini tartışmaya kapatır; en iyi gerekçe bile önemsizleşir.
• Yorumda çarpıtma: Nötr bir mesaj önyargılı zihinde olumsuz okunur. E-postada konuyu uzatmadan yazmak kabalık, toplantıda susmak ilgisizlik sayılabilir. Yazılı iletişimdeki ton sorunlarını E-posta iletişimi dersinde ayrıca ele almıştık.
• Kendini gerçekleştiren kehanet: “Bu kişi benimle iş birliği yapmaz” inancı sana soğuk davranmana yol açar; karşı taraf da mesafeli olur ve önyargı “kanıtlarıyla” yerleşir. Önyargı böylece kendi kanıtını kendisi üretir.

Önyargı, iletişimin en sinsi engellerinden biridir; çünkü çoğu zaman fark edilmez ve sahibine mantıklı görünür. Üstelik zararı, güven gerektiren her ortamda katlanır. Güvenin nasıl kurulduğunu merak ediyorsan Güven oluşturma dersine göz at.

Yaygın Önyargı Türleri ve Örnekleri

İlk izlenim (birincil etki)

İlk edinilen bilgi, sonradan gelen bilgilere oranla fazla ağırlık kazanır. İş görüşmesindeki ilk otuz saniye, ardından gelen tüm konuşmayı renklendirir. İlk izlenim güçlüdür ama tek başına karar vermek için yetersizdir.

Onay yanlılığı (teyit yanılgısı)

Kendi inancımızı destekleyen bilgi aranır ve kolayca kabul edilir; çürüten bilgi ise görmezden gelinir. “Patronum benden hoşlanmıyor” diyen bir çalışan soğuk bir selamı delil sayar, samimi bir davranışı ise istisna kabul eder. Bu yanlılık, düşünme hatalarıyla yakından ilgilidir; benzer hataları mantık dersleri alanımızda bulabilirsin.

Etki hâlosu

Tek bir olumlu ya da olumsuz özellik, kişinin bütününe taşınır. Akıcı konuşan aday “kesin bilgili” sanılır; şık giyinen müşteriye fazla güvenilir. Oysa konuşma hızı ile bilgi düzeyi aynı şey değildir.

Kalıp yargı (stereotip)

Bir gruba atfedilen özelliğin o gruptaki her bireye uygulanmasıdır: “Muhasebeciler kuralcıdır, gençler sabırsızdır” gibi. Kalıp yargı, bireyi tanıma zahmetine girmeden hazır cevap verdiği için önyargının başlıca hammaddesidir.

Negatiflik yanlılığı

Tek bir olumsuz bilgi, birkaç olumlu bilgiyi gölgeleyebilir. Performans görüşmesinde beş olumlu geri besleme yanına tek olumsuz not alınsa, çoğu kişi ertesi gün yalnızca olumsuzu hatırlar.

Atfedilme hatası

Başkasının davranışı karakterine, kendi davranışımız ise koşullara bağlanır: Geç kalan arkadaş “sorumsuz”, geç kalan biz “trafikte kaldık”tır. Bu asimetri, iş yerinde ve evde en çok tartışma üreten önyargılardan biridir.

Önyargı Hakkında Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Önyargıyla mücadele etmek isteyenlerin en sık düştüğü hatalar şunlardır:

1. “Ben önyargılı değilim” demek: Önyargının önemli bölümü bilinçdışıdır; onu fark etmemek, önyargının en rahat yaşadığı ortamdır. Doğru başlangıç sorusu şudur: “Hangi konularda kolayca yargıya varıyorum?”
2. Önyargıyı nefretle eşitlemek: Önyargı yalnızca olumsuz yargı değildir; olumlu beklentiler de (etki hâlosu gibi) bizi yanıltabilir.
3. Önyargı ile kalıp yargıyı karıştırmak: İkisi birbirini besler ama aynı şey değildir: kalıp yargı gruba dair genel kabuldür; önyargı, bu kabula dayanarak bireye karşı tutum alma hazırlığıdır.
4. Bir kez düzelince biter sanmak: Önyargı otomatik çalışır; tek seferlik bir uyarıyla silinmez, tekrar eden bir farkındalık çalışması ister.
5. “Sen önyargılısın!” diyerek mücadele etmek: Suçlayıcı bir giriş, karşı tarafta savunma ve yeni bir önyargı üretir; amaca hizmet etmez.

İletişimde Önyargı Nasıl Azaltılır?

• Dur ve fark et: Güçlü bir tepki duyduğunda kendine sor: “Bu tepki kanıta mı dayanıyor, alışkanlığa mı?”
• İçerik ile kaynağı ayır: Söyleneni, söyleyenden bağımsız değerlendirmeye çalış. “Doğru olabilir mi?” sorusu, “kim söylüyor?” sorusundan önce gelmelidir.
• Karşıt kanıt ara: Görüşünü çürütebilecek tek bir örnek bulmaya çalışmak, zihni tek kanaldan çıkaran alıştırmadır.
• Anladığını teyit et: “Senin kastettiğin şu mu?” diye sormak, yanlış yorumu konuşmanın içinde düzeltir.
• Zaman tanı: İlk izlenimden hemen nihai karar çıkarma; ikinci ve üçüncü gözleme fırsat ver.
• Hazırlıklı tutumunu gözden geçir: Önyargı, kişilere karşı önceden alınmış tutumların sonucudur; tutumların nasıl oluştuğunu İletişimde tutum dersinde bulabilirsin. Yoğun duygusal anlarda karar vermek zorundaysan Duygular ve iletişim dersi işine yarar.

Son bir not: Önyargıyı yönetmek, iletişimin diğer becerileriyle aynı zincire bağlıdır. Karşı tarafı ikna etmek isteyen bir kişinin önce kendi hazır yargılarını yönetmesi gerekir; çünkü direnci artıran çoğu zaman mesaj değil, mesaja bakan hazır yargıdır. İknanın temellerini İkna nedir? dersinde, uygulama araçlarını İkna teknikleri dersinde bulabilirsin. Aday seçiminden toplantı kararlarına kadar bu konunun iş yaşamındaki karşılığını görmek istersen İş hayatında iletişim dersine bakabilirsin.