İkincil sosyalleşme

Bu derste sosyalleşme sürecinin ikinci büyük aşaması olan ikincil sosyalleşmeyi sıfırdan işliyoruz: tanımı, araçları, özellikleri, birincil sosyalleşme ile farkları ve günlük hayattan örnekleriyle. Konunun çatısını kurmak için önce Sosyalleşme nedir? dersimize göz atmanı öneririz. Serinin tamamına ise Sosyoloji dersleri sayfamızdan ulaşabilirsin.

İkincil Sosyalleşme Nedir?

İkincil sosyalleşme, bireyin aile çevresinin dışındaki kurum ve gruplarla ilişkiye girerek üstlendiği yeni toplumsal rollere uygun davranışları, değerleri, normları ve beklentileri öğrendiği toplumsal süreçtir. Çocuğun okulda “öğrenci”, gencin üniversitede “meslek sahibi adayı”, yetişkinin iş yerinde “çalışan”, askerlikte “vatandaş ve asker” rollerini öğrenmesi bu sürecin örnekleridir. Birincil sosyalleşme kişiliğin tamamını biçimlendirirken, ikincil sosyalleşme daha çok belirli rollere odaklanır.

Tanımdan çıkan iki nokta önemlidir. Birincisi, ikincil sosyalleşme yaşam boyu sürer: okuldan mezun olmak bu süreci bitirmez; yeni iş, yeni şehir, evlilik ve emeklilik her biri yeni bir öğrenme dönemidir. İkincisi, süreç çoğunlukla bilinçli ve planlıdır: okul müfredatları, staj programları ve iş başı eğitimleri bu planlılığın somut örnekleridir.

İkincil Sosyalleşmenin Araçları Nelerdir?

İkincil sosyalleşmeyi yürüten kurum ve gruplar, bireye ailenin veremediği geniş toplumsal deneyimi kazandırır. Başlıcaları şunlardır:

• Okul: Derslerin ötesinde devamsızlık kuralları, sınav düzeni, öğretmenle hitap biçimi gibi gizli müfredat aracılığıyla toplumsal değerleri öğretir. Ayrıntı için Eğitim ve sosyalleşme dersine bakabilirsin.
• Arkadaş grupları: Aile gözetiminin dışında akranlarla kurulan ilişkiler; müzakere, dayanışma ve çatışmayı çözme becerilerinin başlıca öğrenme alanıdır. Ayrıntısı Arkadaş grupları dersindedir.
• Kitle iletişim araçları: Televizyon, gazete ve internet, bireyin hiç tanımadığı toplumsal modellerle buluşmasını sağlar; bu konu Medya ve sosyalleşme dersinde ayrıca işlenir.
• İş yeri ve meslek grupları: Mesleki etik, iş disiplini, hiyerarşi ve “profesyonellik” burada öğrenilir.
• Devlet ve hukuk kurumları: Vatandaşlık bilinci, haklar ve ödevler, askerlik ve vergi gibi yükümlülükler bu yolla içselleştirilir.
• Dernek, vakıf ve sendikalar: Bireyin gönüllü üye olduğu örgütler, ortak amaç uğruna iş birliği yapmayı öğretir.

Bu kurumların çoğu, komşu ünitemizde işlediğimiz ikincil gruplar yapısına örnektir: ilişkiler biçimsel, üyelik koşullu, duygusal bağ görece zayıftır.

İkincil Sosyalleşmenin Özellikleri

• Bilinçli ve örgütlüdür: Amaç, program, ölçme ve değerlendirme söz konusudur.
• Biçimseldir: İlişkiler kişiden çok role ve kurala dayanır.
• Rollere özgüdür: Bütün bir kişilik değil, “öğrencilik”, “çalışanlık” gibi belirli roller öğretilir.
• Yaşam boyu sürer: Toplumsal rol değiştikçe (mezuniyet, terfi, evlilik, emeklilik) yeniden başlar.
• Yeniden sosyalleşmeyi (resosyalleşmeyi) içerebilir: Askerlikte veya cezaevinde olduğu gibi eski davranış kalıpları bırakılıp yenileri öğretilir.

Birincil Sosyalleşmeyle Arasındaki Farklar

İki süreç birbirinin alternatifi değil, birbirini tamamlayan aşamalardır. Temel farkları şöyle sıralayabiliriz:

• Zaman: Birincil sosyalleşme bebeklik ve ilk çocuklukta yoğunlaşır; ikincil sosyalleşme okul çağından itibaren başlar ve yaşam boyu sürer.
• Yürüten aktörler: Birincil sosyalleşmede aile ve yakın çevre esastır; ikincil sosyalleşmede okul, iş yeri, akran grupları, medya ve devlet devreye girer.
• Duygusal doz: Birincil ilişkiler sevgi ve şefkat temellidir; ikincil ilişkiler daha resmî ve rol temellidir.
• Kapsam: Birincil sosyalleşme dil, cinsiyet kimliği ve temel değerler gibi kişiliğin çekirdeğini kurar; ikincil sosyalleşme bu çekirdeğin üzerine belirli rolleri ekler.
• Esneklik: Birincil sosyalleşmenin izleri değişmeye daha dirençlidir; ikincil sosyalleşmede öğrenilenler daha kolay güncellenebilir.

İlişki biçimlerinin karşılaştırması merak ediyorsa Birincil gruplar dersi iki yapıyı yan yana ele alır.

Günlük Hayattan Örnekler

• İlkokulun ilk gününde sıraya girme, el kaldırma ve öğretmene hitap biçimlerini öğrenmek.
• Stajyerin beyaz önlüğü giyince hastanedeki davranış kurallarını ve meslek dilini öğrenmesi; role hazırlanma bu aşamada “öncü sosyalleşme” olarak adlandırılır.
• İşe yeni başlayan birinin toplantı görgüsünü, e-posta yazım biçimini ve hiyerarşiye uygun iletişimi edinmesi.
• Köyden kente göçen birinin apartman yaşamının yazılı olmayan kurallarını (asansörde selamlaşma, ortak alan kullanımı) öğrenmesi.
• Askerlikte hiyerarşik düzenin kurallarını içselleştirmek; resosyalleşmeye iyi bir örnektir.
• Emekli olan çalışanın gününü yeniden düzenlemesi ve “emeklilik” rolüne uyum sağlaması.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

• “İkincil sosyalleşme yalnızca okulda olur.” Okul en bilinen aracıdır; ama iş yeri, medya, dernekler ve devlet kurumları da aynı süreci yürütür.
• “Yetişkinlikte sona erer.” Terfi, göç, evlilik ve emeklilik gibi her yeni rol yeni bir ikincil sosyalleşme dönemi açar.
• “İkincil sosyalleşme ile ikincil grup aynı şeydir.” İkincil grup bir örgütlenme biçimi, ikincil sosyalleşme ise bir öğrenme sürecidir; ikincil gruplar genellikle bu sürecin aracı olur, ama süreç medya gibi grup olmayan ortamlarda da gerçekleşir.
• “Birincil sosyalleşmenin yerine geçer.” İkincil sosyalleşme, birincilin kurduğu temeli yıkmaz; onu tamamlar ve genişletir.
• “Bir kez öğrenilen rol ömür boyu değişmez.” Toplumsal roller tarihsel olarak değişir; bugünün “iyi çalışan” tanımı yirmi yıl öncekinden farklıdır.