Felsefede argümantasyon

Bu derste felsefenin temel becerilerinden biri olan argümantasyonu baştan sona işliyoruz: bir görüşün gerekçelerle savunulması, argüman çeşitleri, iyi bir argümanın ölçütleri ve sık yapılan yanılgılar. Konunun omurgasını oluşturan akıl yürütme kurallarını Felsefede mantık dersinde ayrıntılarıyla bulabilirsin; buradaki odağımız argüman kurma, sunma ve değerlendirme becerisidir. Alanın bütününe bakmak istersen Felsefe dersleri kategorimize göz atabilirsin.

Argümantasyon Nedir?

Argümantasyon, savunulan bir görüşü (tezi) gerekçeleriyle destekleyerek ikna etme ya da gerçeğe ulaşma çabasının bütünüdür. Argüman ise bu süreçte kurulan düşünce zinciridir; 'şu gerekçelere dayanarak şu sonuca varıyorum' diyen önermeler kümesidir. Günlük dilde 'argüman' bazen tartışma, hatta kavga anlamında kullanılsa da felsefede kişisel bir çatışma değil, gerekçeli düşünümedir. Amaç karşı tarafı yenmek değil, iddianın doğru olup olmadığını sınanabilir gerekçelerle ortaya koymaktır.

Felsefe tarihi, büyük ölçüde bir argümantasyon tarihidir: filozoflar kendi iddialarını gerekçelendirmiş, öncekilerin argümanlarını eleştirerek yeni görüşler üretmiştir. Bu yüzden felsefede 'ne' söylendiği kadar 'neden' söylendiği de önemlidir. Gerekçesiz bir görüş, ne kadar cazip olursa olsun felsefi değer taşımaz.

Argümanın Yapısı: Tez, Gerekçe ve Çıkarım

Her argüman üç temel öğeden oluşur:

• Tez (savunulan görüş): Doğrulanması ya da kabul ettirilmesi istenen ana düşünce.
• Gerekçeler (öncüller): Tezi destekleyen önermeler; gözlem, veri, tanık beyanı ya da akıl yürütme sonucu olabilir.
• Çıkarım: Gerekçelerden teze geçiş; çoğu kez 'öyleyse', 'demek ki', 'bu yüzden' gibi ifadelerle işaret edilir.

Örnek: 'Yüzme bilmek hayat kurtarır; çünkü boğulma vakalarının önemli bölümü yüzmeyi bilmeyenlerde görülüyor. Bu nedenle tüm çocuklara yüzme dersi verilmelidir.' Burada tez, gerekçe ve sonuç zinciri açıkça görünür. Bazı argümanlarda ise bir gerekçe söylenmez; okurun tamamlayacağı bu gizli önermelere örtük önerme denir. 'Bu oyuncu sakat, dolayısıyla oynayamaz' cümlesinde 'sakat oyuncu maçta oynayamaz' önermesi örtüktür. Argüman değerlendirirken örtük önermeleri görünür kılmak gerekir; çünkü zayıf argümanlar çoğu zaman bu gizli halkaya saklanır.

Argüman Çeşitleri

Gerekçenin dayanağına göre üç temel argüman türü ayırt edilir:

Rasyonel argüman

Akla ve akıl yürütme kurallarına dayanır. Öncüller doğru ve çıkarım geçerliyse sonucu da güvenilirdir. Örnek: 'Her değişmenin bir nedeni vardır; bitkilerin büyümesi de bir değişme olduğu için onun da bir nedeni olmalıdır.' Bilimde ve felsefede tercih edilen argüman türü budur.

Pratik argüman

Akıl yürütmeden çok ikna tekniklerine dayanır: duygusal çağrı, çıkar sunma, alay, telkin, korkutma. 'Bu üründen vazgeçersen hiçbir arkadaşın seninle konuşmaz' cümlesi bir pratik argümandır; gerekçe gücü zayıftır ama ikna gücü yüksek olabilir. Bu yüzden pratik argüman doğruluğun değil etkinin ölçütüdür ve felsefede ispat aracı sayılmaz.

Alıntılamalı argüman

Güvenilir sayılan bir otoriteye ya da metne dayanır: bilim insanının bulgusu, yasa maddesi, kutsal metin, uzman raporu. Gücü, alıntılanan kaynağın alan bilgisi ve güvenilirliğiyle orantılıdır. Örnek: 'Dünya Sağlık Örgütü el yıkamanın bulaşıcı hastalıkları belirgin biçimde azalttığını bildiriyor; o hâlde el yıkama alışkanlığı edinilmelidir.'

Üç türü yan yana koyarsak:

• Rasyonel argüman: Dayanak akıldır; gerekçelendirir ve ispat gücü en yüksek olandır.
• Pratik argüman: Dayanak duygu, çıkar ve telkindir; ikna eder ama gerekçelendirmez.
• Alıntılamalı argüman: Dayanak otoritedir; kaynağın güvenilirliği ve bağlamı belirleyicidir.

İyi Bir Argümanın Ölçütleri

İki argüman aynı tezi savunabilir ama güçleri aynı olmayabilir. Argümanı değerlendirirken şu ölçütlere bakılır:

1. Öncüllerin doğruluğu: Gerekçeler gerçekçi, doğrulanabilir ve kabul edilebilir olmalıdır.
2. Geçerli çıkarım: Sonuç, öncüllerden zorunlu ya da en azından makul biçimde izlemelidir.
3. Tutarlılık: Argüman kendi içinde çelişmemeli, savunucunun öteki iddialarıyla örtüşmelidir.
4. İlgi ve alaka: Gerekçeler tezle doğrudan ilgili olmalı, konu dışına savrulmamalıdır.
5. Açıklık: Belirsiz kavramlar tanımlanmalı, örtük önermeler gizlenmemelidir.

Bu ölçütler soyut tarihsel tartışmalarda da işler. Örneğin Tanrı'nın varlığına ilişkin görüşler konusunda pozisyonlar farklı argüman türleriyle savunulur: Tanrı'nın varlığını yalnızca akılla temellendiren Deizm anlayışı rasyonel argümana, vahyi de gerekçe olarak ekleyen Teizm anlayışı ise rasyonel argümanın yanı sıra alıntılamalı argümana da yaslanır. Argümanların gücü ya da güçsüzlüğü, tam olarak yukarıdaki ölçütler üzerinden tartışılır.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Argümantasyon becerisi, tartışma pratiğine özgü şu hatalarla en çok zedelenir:

• Argümanı kavga sanmak: Amaç kazanmak olduğunda gerekçe yerini ses yükseltmeye bırakır; oysa felsefi tartışmanın amacı doğruyu ortaklaşa aramaktır.
• İkna ile ispatı karıştırmak: Pratik argümanla ikna olmuş olmak, tezin doğru olduğunu göstermez; yalnızca etkilendiğimizi gösterir.
• Örtük önermeyi gizlemek: Zayıf halkanın saklanmasıdır; sağlam argüman, gerekçelerini açıkça ortaya koyar.

Kişiliğe başvurma (ad hominem), uygunsuz otoriteye başvuru, yanlış neden ilişkisi, yanlış ikilem ve kalabalığa başvuru gibi genel safsatalar bu derste yinelenmez; ayrıntılı çözümlemeleri için Felsefede mantık dersine bakabilirsin. Gündelik ikna girişimleri içinde yanılgıları ayıklama becerisi Günlük hayatta eleştirel düşünme dersinin temel konusudur; argümantasyon, o becerinin felsefi temelini oluşturur. Tümdengelim ve tümevarım gibi akıl yürütme biçimlerinin kurallarına inmek istersen Felsefede mantık dersine, felsefe alanındaki öteki dersler için felsefe dersleri kategorisine göz atabilirsin.

Özetle argümantasyon, görüşü gerekçeleriyle savunma ve başkalarının argümanlarını ölçütlerle değerlendirme sanatıdır. Rasyonel, pratik ve alıntılamalı argümanları ayırt etmek, iyi argüman ölçütlerini bilmek ve sık yapılan yanılgıları tanımak; hem sınavlarda hem gündelik hayatta sağlam düşünmenin anahtarlarıdır.