Arz nedir?

Bu derste mikroekonominin temel kavramlarından biri olan arz nedir sorusunu sıfırdan yanıtlıyoruz: tanımın unsurlarını, arz ile arz miktarı ve stok arasındaki farkları, tekil arz ile piyasa arzı ilişkisini ve öğrencilerin en sık düştüğü yanılgıları somut örneklerle ele alıyoruz. Konunun devamını oluşturan Arz kanunu dersiyle birlikte okumak konuyu kalıcılaştırır. Ünitenin tamamına Mikroekonomi dersleri sayfasından ulaşabilirsin.

Arz Nedir?

Arz, üreticilerin (satıcıların) belirli bir zaman diliminde, farklı fiyat düzeylerinin her birinde satmaya istekli ve satmaya güçlü oldukları mal ve hizmet miktarlarıdır. Bu tanım üç unsur üzerine kurulur ve her biri sınav sorularının gözde noktasıdır.

1. Satma isteği ve satma gücü

Üreticinin malı piyasaya sunması tek başına yetmez; bunu yaparken hem istekli hem de güçlü olmalıdır. Örneğin bir çiftçi elindeki buğdayı depoda bekletip fiyatın yükselmesini bekliyorsa, o buğday henüz arz değildir; satışa sunduğu anda arzın parçası olur. Aynı şekilde teknik olarak üretebilme gücü de tek başına yeterli değildir; piyasaya sunma iradesi gerekir.

2. Belirli bir zaman aralığı

Arz bir akış kavramıdır: 'Ayda 400 ekmek' ya da 'yılda 5.000 ton buğday' gibi her zaman bir döneme bağlı verilir. Zaman boyutu olmadan söylenen bir miktar, arz tanımı olarak eksiktir.

3. Fiyata göre değişen miktarlar

Arz tek bir sayı değil, fiyat-miktar eşleşmelerinin bütünüdür. Bu yüzden tanımda 'miktar' değil, 'miktarlar' denir: her fiyat düzeyine bir arz miktarı karşılık gelir.

Arz mı, Arz Miktarı mı?

İkisi arasındaki fark bu ünitenin en çok karıştırılan noktasıdır. Aşağıdaki cetvel, bir fırıncının günlük ekmek arzını gösteriyor:

• Ekmek 5 TL iken satmaya istekli olduğu miktar: 300 ekmek
• Ekmek 7 TL iken: 400 ekmek
• Ekmek 10 TL iken: 500 ekmek

Bu listenin tümü arzdır; her satır ise o fiyattaki arz miktarıdır. Yani arz bir tablo ya da eğri, arz miktarı ise bu tablodaki tek bir hücredir. Grafik üzerinde arz, arz eğrisinin tamamını; arz miktarı ise eğri üzerindeki tek bir noktayı temsil eder.

Arz ile Stok Aynı Şey mi?

Hayır. Stok, depoda birikmiş varlıktır; arz ise piyasaya sunulan akıştır. Bir marketin deposunda 2.000 paket makarna bulunabilir; ancak market o gün rafta satışa yalnızca 800 paket sunduysa, o günkü makarna arzı 800 pakettir. Üretilen ya da depolanan her mal otomatik olarak arz olmaz; satılmak üzere piyasaya sunulması gerekir. Bu ayrım, 'arz = üretim = stok' gibi özetlemelerin neden yanlış olduğunu da açıklar.

Tekil Arz ve Piyasa Arzı

Tekil arz, tek bir üreticinin arzıdır. Piyasa arzı ise belirli bir fiyatta tüm üreticilerin arz miktarlarının toplanmasıyla (yatay toplama) elde edilir. Buğday piyasasında kilosu 20 TL fiyatında üç üreticinin sunacağı miktarlar şöyle olsun:

• A çiftçisi: 100 ton
• B çiftçisi: 150 ton
• C çiftçisi: 250 ton

Bu fiyatta piyasa arzı 100 + 150 + 250 = 500 ton olur. Ortalama alınmaz, toplama yapılır; her fiyat düzeyi için bu işlem ayrıca tekrarlanır.

Arz ile Talep Arasındaki Farklar

Arz, Talep nedir? dersinde işlenen kavramın aynadaki görüntüsüdür. İki kavramı yan yana koyalım:

• Kimin davranışı? Arz üretici-satıcının, talep ise tüketici-alıcının davranışıdır.
• Fiyat yükselince ne olur? Arz miktarı artar; talep miktarı azalır.
• Fiyatla ilişkinin yönü: Arzda pozitif (doğru yönlü), talepte negatif (ters yönlü) doğrudur.
• Grafikte eğim: Arz eğrisi sağa yukarı çıkar; talep eğrisi sağa doğru iner.

Bu zıtlık, iki kuvvetin piyasa dengesinde nasıl buluştuğunu anlamak için temel hazırlıktır; denge fiyatı da bu buluşmadan doğar.

Sık Yapılan Hatalar ve Yanılgılar

Aşağıdaki beş hata, arz sorularında en sık görülenlerdir:

1. 'Arz sabit bir sayıdır' sanmak. Değil; arz fiyat-miktar ilişkilerinin bütünüdür. Tek bir sayı olan şey arz miktarıdır.
2. 'Fiyat artınca arz artar' demek. Doğrusu şudur: fiyat artınca arz miktarı artar. Arzın kendisi ancak fiyattan başka etkenler değiştiğinde değişir; bu etkenler Arzı etkileyen faktörler dersinde ayrıntılı işlenir.
3. 'Arz stok demektir' sanmak. Stok depodaki varlık, arz piyasaya sunulan akıştır.
4. 'Piyasa arzı üreticilerin ortalamasıdır' demek. Hayır; belirli bir fiyattaki miktarların toplamı alınır.
5. 'Üretilen her mal arzdır' sanmak. Satılmak üzere sunulmayan üretim ve stok, o anki arzın parçası değildir.

Fiyat ile arz miktarı arasındaki bu pozitif ilişkinin adı arz kanunudur; nedenini ve koşullarını bir sonraki derste, Arz kanunu dersiyle inceleyeceğiz. Ardından arz ve talepteki değişmeleri izleyerek denge mekanizmasına ulaşacaksın.